Маъруза №26 камконлик касаллигини эртарок аниклаш, даволаш ва олдини олиш. Хомиладорлик камконлиги
«Оналик ва болаликни мухофаза килиш, ёш авлод саломатлигини мустахкамлаш, уни маънавий, ахлокий ва жисмоний жихатдан тарбиялаш. унга ватанпарварлик ва Она-юртга мехр-мухаббат туйгусини сингдириш, шунингдек болалар манфаатлари йулида хайрия фаолиятини ривожлантириш ишлари кенг куламда амалга оширилишини таъминлаш керак». Узбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримовнинг «Соглом авлод учун» орденини таъсис этиш тугрисидаги фармонидан.
1. Тарбиявий дакика - 3! «Соглом авлод - келажагимиз пойдевори».
2. Камконликни мухофаза килишнинг замонавий муаммолари.
3. Аёллар организмида темир алмашинувининг физиологик хусусиятлари.
4. Тугиш ёшидаги хотин-кизлар ва хомиладорлардаги темир танкислиги камкон-лигининг этиологияси ва патогенези.
5. Темир танкислиги анемиясини таснифи ва клиник манзараси.
6. Темир танкислиги анемиясини даволаш ва уни олдини олиш (ферротерапия ва ферропрофилактикани УАШ шароитида олиб бориш хусусиятлари).
7. Хомиладорлик камконлиги умумий хулосалар ва мавзуга оид тавсия этиладиган асосий адабиётлар шархи.
Кургазмали куроллар ва воситалар:
1. Табиатан турли камконлик билан хасталанган иккита беморни талабалар билан урганиш ва улар атрофида маърузанинг устивор йуналишларини аниклаб олиш.
2. Камконлик патогенези, ташхиси, даволаш ва профилактикасига оид 5 та укув жадваллари.
3. 3 та укув слайдлари: «Лаборатория текширишларининг соглом одамлардаги курсаткичлари», «Организмда темир моддасининг камлиги шифокорсиз хал киладиган савол - жавоб варакаси». «Тиббиёт текшириш варакаси».
4. «Камконликни физикавий аломатлари» - 5 та пропедевтик рангли слайдлар.
1. Бугунги маърузамиз илгариги сухбатимизни бевосита давомидир ва унн баён ки-лишга утишдан олдин алохида таъкидлаб утмокчиманки, булажак авлодларимиз сихати ва баркамоллиги хакида кайгуриш Узбекистонда яшаётган, касбидан ва мавкеидан катъий назар барчанинг авваломбор биз шифокорларнмнг асосий вазифасидир. Чунки «Соглом авлод - келажагимиз пойдеворидир». Хурматлп Президентимиз И.А.Каримовнинг бошчиликларида амалга оширилаётган Давлат Дастурида алохида эътибор берилган, бу максад йулида зарур шарт-шароитларни яратишга аввало Сиз - ёшлару ва Биз - олимлар маъсуллигимизни бир лахза хам унутиб куймаслигимиз керак. Соглом авлодни тарбиялаб вояга етказишда шифокорлар учун куйидаги вазифалар уларнинг зиммаларига юкланадилар:
• Оилавий турмуш куришга шайланаётган йигит ва кизларни тиббий нуктаи назардан киши организмининг етилиш даври, аввало улар соглом булишлари, никох гигиенаси ва жинсий хаёт хамда келажакда соглом фарзанд хакидаги билимлардан хабардор этиш борасида махсус дастурлар билан мунтазам иш олиб бориш;
• Хар бир оилада хомиладорликни эхтиётлаб асраш, бу даврда аёллар маслахатхонасининг ахамияти, булажак онанинг соглом турмуш тарзига эга булиш, булажак отанинг йазифалари ва соглом бола тугилишини таъминлаш борасида махаллий хокимият вакиллари билан хамкорликда кенг камровдаги тадбирларни олиб бориш;
• Тугилган болани соглом, баркамол, касалликларга бардошли булиб усишида она сутининг ахамияти тугрисида кенг оила уртасида тушунтириш ишларини олиб бориш;
Соглом авлод барпо килишнинг хозирги даврдаги тиббий асослари ёки хал килиниши керак булган масалалар куйидагилардан иборат:
• Жуда эрта турмуш куриш купинча бепуштликка, боланинг ой-куни етмай туги-лишига ва хомиланинг нотугри ривожланишига сабаб булади;
• Кизлар 20-22 ёшда, йигитлар 23-25 ёшларда турмуш курганлари маъкул;
• Аёлларни 40 ёшдан, эркакларнинг 50 ёшдан кейин биринчи марта турмуш куриш-лари зурриётга ёмон таъсир курсатади;
• Куёв-келин орасидаги ёшнинг фарки 3-6 ёшгача булгани маъкул;
• Носог зурриётни асосий сабабчиси тогавачча, холавачча ва амакиваччалар уртаси-даги никохдир. Эси паст, кар, кур, соков ва бошка ирсий хасталиклар хамда жисмоний нуксонлар болалар айнан шундай никохли оилаларда кузатилади;
• Усаётган бола учун она сути куёш нури барча тирик мавжудотлар билан усим-ликлар учун канчатак зарур булса - шунчалик зарур булади: соглом ва бакувват авлодни устириш учун хар бир она уз фанзандини кукрак сути билан бокишни ахолининг кенг ом-маси орасида таргиб этиш зарур.
Умуман айтиш лозимки, сизу-биз яшаётган воха соглом ва баркамол авлод яратиш учун кулай замин хисобланади: Куёшни ерга таъсири бурчаги мулойим жойлашган ва унинг хамда бошка планеталарнинг хам шундай ёндошиши буюк зотларни дунёга келтирадиган мухим омилдир. Шунинг учун хам тарихдан айнан ер киррасининг мазкур худудларидан уларни аксарият дунёга келганларини гувохимиз (Африкада бундай дейиш кийин, чунки куёш таъсир бурчаги ерга нисбатан тик жойлашган ва х.к. наслий номакбул вазиятлар бор).
Инсонлар шифокорлар таъсирида носоглом турмуш тарзларидан кутилсалар ва уз саломатликлари хакида кайгуришни ургана олсалар - авлодларимиз янада согломлашадилар, демак буюк аждодларимиз барпо булишига ва кудратли давлат куришга асос солган буламиз. Бу маъсулнятли ишда шифокор ва айникса УАШ ута фаол катнашувлари даркор.
2. Согликни Саклаш вазирлиги рахбарлигида Узбекистонда оналар ва болалар саломатлигини мухофаза килиш борасида катор ташкилий, тиббий чора тадбирлар амалга оширилмокда. Жумладан, хар йили мамлакатимиз худудида яшовчи тугиш ёшидаги хо-тин-кизлар тиббий курикдан утказилиб касалга чалинганлари аникланиб согломлаштирилмокда. Хасталанган хомиладорлар эса доимий равишда шифокор (асосан УАШ) назоратида булиб, КВП (ШВП), кундузги шифохона, экстрагенитал касалликлари (ЭГК) ёки ихтисослаштирилган булимларда даволанмокдалар. Алохида холларда эса уларга вилоят ва Республика марказида малакали тиббий ёрдам курсатилмокда.
Шулар натижасида мамлакатимизда оналар ва болалар улимининг салмокли камайишига эришилган булса хам, лекин катор холларда хамон ЭГК бевосита ёки бевосита оналар улимига сабаб булмокда, ёхуд тугиш жараёнида огир асоратларга олиб келмокда. Бу хасталиклар орасида камконлик алохида урин тутади. Бунга сабаб авваламбор унинг Республикамиздаги тугиш ёшидаги хотин-кизлар хамда хомиладорлар орасида кенг таркалганлиги булса (барча ЭГК орасида у айрим вилоятларда 60-70 фоизни ташкил этиб учрайди), иккинчидан унинг тугиш жараёнида салбий таъсир этиб турли огир асоратлар келтириб чикаришидир. Бу касаллик 47,3 фоиз холларда тугиш жараёнида турли асоратлар келиб чикишига сабаб булади. Бу ракамлар Коракалпогистонда 90 фоизга, Бухорода 74,8 фоизга, Тошкент шахрида 72,1 фоизга, Фаргонада 60,7 фоизгача тенгдир.
Дунё микёсида камконликни олдини олиш даволаш ва бартараф килиш буйича муаммолари:
• Жахон соглйкни саклаш ташкилоти маълумотларига кура ер куррасида икки миллиардга якин киши камконлик билан касалланган;
• Анемия касаллиги тараккий этган мамлакатларнинг ахолисини 10-20 фоизида, ри-вожланаётганларнинг 50-90 фоизида учрайди;
• Камконлик туфайли купинча аёлларда улимга олиб келувчи ёки оналарни бир умрга ногирон булиб колишига сабаб булувчи гипотоник кон кетишлар, кечки токсикозлар салмокли уринни эгаллайди, аксарият хомиланинг вактидан олдин, чакалокнинг эритропоэз фаолиятининг сусайиши билан тугилиш хамда катор холларда аклан ва жисмонан заиф бола дунёга келиши кузатилади;
• Организмда темир моддасининг камлиги шифокорсиз хал киладиган савол-жавоб варакаси дунё тажрибасида мукобил текшириш усули деб эътироф этилишига карамасдан мазкур арзон ва ута унумли усул амалйётда халигача уз урнини топганича йук ва бу йуна-лишда тезкорлик билан маълум тадбирлар йулга куйилиши лозим (слайдга эътиборингизни беринг);
• Лаборатория текширишларининг соглом одамлардаги курсаткичлари узбек эр-каклари ва аёллари популяциясида хам ойдинлаштирилиши лозим ёки бу борадаги мавжуд услубий курсатмалардан амалиётда кенг фойдаланиш зарур (слайдга эътиборингизни каратаман);
• Анемияларда кулланилиши керак булган тиббиёт текшириш варакаси УАШ фаолиятига кенг тадбик этилиши лозим (слайдга эътиборингизни беринг);
• Замонавий даволаш усуллари кулланилишига карамасдан (компонентли гемотера-пия, стероид ва анаболик гормонлари, спленэктомия, иммуносупрессорли терапия, мия кумаги трансплантацияси, юкори тогли климатотерапия ва б.к.) бу касалликда, масалан, апластик анемияда улим даражаси ута юкори (50-60 фоиз) даражада сакланиб колаяпти;
• Камконликни эпидемиологиясини урганиш ва натижаларига асосланиб амалиётда унинг бирламчи иккиламчи ва учламчи профилактикасининг такомиллашган замонавий усулларини куллаш долзарб масала хисобланади, илмда эса бу асосда эпидемиологик ге-нетика ва молекуляр генетика йуналишларини ривожлантириш мухим муаммо булиб хи-собланади.
3. Амбулатория шароитида темир танкислиги камконлиги (ТТК) жуда куп учрайди. Жахон согликни саклаш ташкилоти маълумотларига кура темир танкислиги холати ер куррасининг хар бир туртинчи ахолисида аникланади. Иктисодий бакувват мамлакатларда камрок учрайди. Масалан, АКШ да, факатгина 0,2 фоиз эркаклар, 2,6 фоиз тугиш ёшидаги аёллар ва 1,9 фоиз менопауза давридаги аёллар ТТА билан хасталанганлар. Айрим мамла-катларда бу курсаткичлар салмоги анча юкори. Масалан, Россияда темир етишмовчилиги 2 ёшгача булган болаларда 30 фоизни, хомиладорларда 60 фоизни ва фертил ёшидаги аёл-ларда 30 фоизни ташкил килади. Республикамизда хам камконликка чалинган беморларнинг асосий кисми (шу жумладан тугиш ёшидаги хотин-кизлар ва хомиладорларда хам) ТТК экаилигини эслатиб куймокчиман. Бугунги маърузада шунинг хам ва иккинчидан, УАШ га айнан улар аксарият мурожаат килганликлари учун ва демак, бу борада УАШ ТТК патогенези, диагностикаси ва даволаш тактикаси масалаларида чукур билимларга эга булишлари кераклигини хисобга олиб-камконликнинг айнан шу турига тухталамиз.
Авваламбор организмдаги темир алмашинуви билан яна бир бор танишиш катта ахамиятга эга эканлигини хисобга олиб, шу тугрисида энг мухим маълумотларни эътиборингизга хавола этамиз.
Темир моддаси организмдаги асосий биоэлементлардан бири булиб, купгина биохимик реакцияларда иштирок этади ва энг мухими ички аъзоларга кислород ташиш, хамда уни тукималар ва мушакларга етказиб беришни таъминлайди. Соглом инсон организмида уртача 3-5 грамм темир моддаси булиб вазннинг тахминан 0,0065 фоизига тенгдир. Унинг 3000 мг зритроцитлардаги гемоглобин, 300 мг тукималардаги миоглобин ва 25 мг организмдаги модда алмашинувида иштирок этувчи мухим ферментлар (цитохромлар, пароксидаза, каталаза ва х.к.) таркибидадир. 1500 мг темир эса захира шаклида ферритин ва вемосидерин куринишида (шу жумладан 3 мг кон зардобидагиси хам) мушакларда, талокда ва суяк илигида булади. Бу биоэлемент организмда доимо харакатда булиб унинг микдори бирмунча узгариб туради. Жумладан эритроцитлардаги ва тукималардаги темир моддасининг бир кисми уларнинг умри тугаб парчаланиши натижасида конга тулиб биринчиси суяк кизил илигида ёш эритроцитларда гемоглобин хосил булишига сардоланса (бир неча кундузда 25 мг), чикишини (6 мг) яна кайта уша ферментларнинг хосил булишига кетади.
Юкорида биз захирадаги темир моддаси ферритин ва гемосидерин куринишида булишини айтиб утган эдик. Ферритин одатда паренхиматоз органларда ишлаб чикариладиган сиоферритиннинг темирни узида кабул килиб олиши натижасида пайдо булади. Хар бир ферритин таркибида 3,5-4 минг атом темирни саклаб, сувда эрувчан комплекс хисобланади ва маълум бир кисми юкорида такидлаганимиздек кон зардобида булади. Унинг микдори организмида меъёридан ошиб кетса, бир кисми оксил моддасини йукотиб, узлаштиришни кийинрок булган гемосидеринга утади. Кейинги хосила сувда эримайди ва организмда паренхиматоз органларда тупланади. Ферритин ва гемосидерин микдори темйр моддасини танадаги холатини акс эттиради, яъни улар камайса захирада темир моддасини камлиги, ошса унинг купайганлигини курсатади. Янги пайдо булган эритроцитлар эхтиёжи учун, захирадаги темир моддасини трансферрин оксил моддаси етказиб беради. Трансферин хам ферритген каби апатрансохрин холатда жигарда ишлаб чикарилади. Юкоридагиларни барчаси организмдаги эндоген темир микдорини ташкил этиб унинг алмашинувининг 90 фоизига якини биз юкорида келтирилган холда кечади ва колган 10 фоизидан купроги эса истеъмол килинган таомлар таркибидан сурилади.
Овкатда икки хил шаклдан темир мавжуд булиб гушт ва гушт махсулотларида у иш холатда, усимлик махсулотларида эса темир тузлари куринишида булади. Биринчисини организмга яхши сурилса, иккинчисини нисбатан кам сурилади ва хатто закис шаклида деярли сурилмайди. Сунги йилларда адабиётда темир моддаси сурилишига ошкозон шираси ва ундаги хлорид кислотасини таъсири деярли йук деган маълумотлар мавжуд. У 12 бармокли ичакнинг куйи ва ингичка ичакни бошланиш кисмида сурилиб, бу жараён актив бнохимиявий реакция хисобланади ва биоэлемгнт алмашинувидаги тенгликни саклашда мухим роль уйнайди. Бир кунда урта хисобда овкат билан организмга ёт 20 мг темир моддаси тушади ва шундан 1,0-2,0 купи билан 3,0-4,0 мг гача (хомиладорликда) сурилади (темирнинг ичакларда сурилиш чегараланган булиб организмга канча тушишидан катъий назар бундан ортик сурилмайди). Бир неча-кундузда ошкозон ичак чикиндилари, тери, соч, бармок ва ут оркали уртача 0,5-0,6 мг ва бундан ташкари тугиш ёшидаги хотин-кизларда хайз куриш туфайли кушимча яна 1,5-2,0 мг темир йукотилади. Демак организмдаги темир -мувозанати бир хилда туриши учун аёл кишига 2-3 марта купрок темир биоэлементи керак булар экан. Одатда элементар темирнинг 20% захирани тулдиришга ва 80% эритропоэз учун сарфланади. Хомиладорлик даврида эса кушимча 1070 мг темир модцасига зарурат тугилса бундан ташкари тугиш давридаги кон кетиш хамда лакзация учун яна 150 мг дан бу макроэлемент танадан йукотилади.
4. Тугиш ёшидаги хотин-кизлар ва хомиладорлардаги темир танкислиги камконлигининг асосий этиологияси ва патогенези:
Куйидагилар аёллар организмидаги темир алмашинувини бузилишига олиб келувчи асосий омиллар хисобланади.
1. Истеъмол килинган озик-овкатлар таркибида темир моддасининг камлиги ва рационал овкатланмаслик.
2. Темир моддасининг ичаклардан кам сурилиши.
3. Организмда темир моддасининг куп сарфланиши.
4. Темир моддасининг организмдан куп йукотилиши.
5. Темир моддасининг нотугри таксимланиши ва бошкалар.
1. Республикамиз ахолисининг купрок ун ва усимлик махсулотларидан тайёрланган таомлар истеъмол килиши ва уларнинг аксарияти термик ишлов билан тайёрланиши темир модйасининг сурилиши ёмонлашуви хамда унинг кеча-кундузлик рационда камлигига олиб келади. Шу уринда темирнинг сурилиши у ёки бу махсулот таркибидаги унинг ичакларда сурилиш даражасига богликлигини эслатиб утмокчимиз. Усимликлардан тайёрланган таомлардан унинг сурилиши чегараланган булиб аксинча хайвонот махсулотлари таркибидагиси яхши сурилади гурунч таркибидаги темирнинг атиги 1%, меваларидагисини 3%, дуккакли усимликлар таркибидагисининг 6-7% сурилади. Мол ва айникса ёш бузок гушти таркибидаги темир яхши сурилиб унинг микдори 20-22% га етади, балик таркибидаги темирнинг 11% сурилади. Шу уринда овкат таркибидаги темир моддасининг хамда темир препаратларининг аскорбин, лимон, янтар кислоталари, фруктоза оширишини, чой, кепак, тухум сариги, тани, кисел антацидлар, клетчаткаларга бой таомлар аксинча сусайтиришини таъкидламокчимиз.
2. Жумхуриятимиз ахолиси орасида ошкозон ичак тизими касалликлари кенг таркалганликлиги, хамда даволашда баъзан жаррохлик усуллари ишлатилиши, шу билан бирга гижжали беморларни куплиги, темир моддасининг ичакларда сурилишининг камайишига ва пираворд натижада катор холларда ТТК келиб чикишига сабаб булиши мумкин.
3. Республикамизда ТТК нинг тугиш ёшидаги хотин-кизлар ва хомиладорлар орасида кенг таркалишига асосий сабаблардан яна бири хомиладорликлар оралиги сакланмаслиги натижасида темирнинг организмда куп -сарфланиши хамда аёлларимизни согломлаштириш талаб даражасида эмаслигидадир. Биз юкорида курсатиб утганимиздек хомиладорлик даврида аёл организмида 1070 мг темир макроэлементи сарфланади ва тугиш хамда лактация даврида яна 150 мг дан (хажми 300 мг) бу модца танадан йуколади. Лекин шу билан бир каторда хайз куришнинг тухташи натижасидаги 40 мг га якин темир организмда тежалиб, хам бирмунча жадаллашиб (бир кеча-кундузда 2,5-3.0 баъзан 3,5 мг тенг), танадаги умумий сурилган ва тежалган темир микдори уртача 820 мг га етади. Шунга карамасдан темир биоэлементининг хомиладорлик даврида сарфланадигани ичакларда сурилган ва тежалганига каралганда 250 мг га куп булади (1070-820=250) ва соглом аёлда захирадаги темир хисобидан копланади. Агарда навбатдаги хомиладорлик бир йилдан сунг такрорланса унда 250 мг га кушимча 500 мг (тугиш давридаги кон кетиш ва лактация билан боглик булган) темир йукотиш хамда навбатдаги 1070 мг сарфланган темир кушилиб аёлда ТТК белгилари пайдо була бошлайди. Шундан келиб чикиб тугиш ёшидаги аёлларимизда ТТК асосий этиологик ва патогенетик омилларидан бири уларнинг лозим булган хомиладорлик оралигини сакланмасликлари натижасида эканлигига шубха килмаса хам булади.
4. Тугиш ёшидаги хотин-кизларда хайз куриш билан боглик темир моддасининг керагидан ортик йукотилиши ёки аёлда эмизикли даврда эрта хайз бошланиши айникса уларда хайз куриш чузилган такдирда баъзан бу йукотиш 50 дан 250 мг га етади. Уларда ТТК келиб чикишининг асосий сабабларидан биридир. Агарда юкорида таъкидлаганимиздек хайз куриш чузилиб кетса организмнинг темир моддасига булган талаби бир кеча-кундузда 2,5-3,0 мг га етади. Ичакларда эса уртача 2,0 мг темир сурилади. Демак бир ойда уртача 15-20 мг темир моддаси етишмовчилиги кузатилади, бир йилда эса бу микдор 180-240 мг га тенг булади. Бундан ташкари касалликнинг пайдо булишида ошкозон-ичак тизимидан (яралар мавжудлиги, бавосил касаллиги, гижжалар ва бошкалар), сийдик чикариш йулларида кон кетишлар, бурун конашининг тез-тез такрорланиши сабаб булиши мумкин.
5. Тугиш ёшидаги хотин-кизлар ва хомиладорларда шамоллашнинг тез-тез такрорланиб туриши, уларнинг юкумли касалликларга чалиниши катор холларда темир моддасининг организмда нотугри таксимланишига ва пировард натижасида ТТК келиб чикишига олиб келади.
Демак ТТК келиб чикишига бир-бири билан узвий боглик булган рационал овкатланмаслик ва истеъмол килинган таомлар таркибида темир моддасининг камлиги, унинг ичакларда ёмон сурилиши ва оксил етишмовчилиги натижасида организмда биоэлементининг камайиб кетиши (бирламчи захирада) хамда тез-тез хомиладорлик ва тугиш сабабли темирнинг организмда куп сарфланиши, турли кон кетишлар натижасида унинг куп йукотилиши ва катор бошка омиллар сабаб булар экан.
5. Таснифи ва клиник манзараси: ТТК клиник куринишига тухталишдан олдин 1994 йилда жахон согликни саклаш экспертлари томонидан хотин-кизларда гемоглобин курсаткичининг 120 г/л, хомиладорларда эса 110 г/л ва ундан юкориси меёрида деб кабул этилганлигини эслатиб утмокчимиз. Шундан келиб чикиб улар беморларда гемоглобин микдори 92-118 г/л (хомиладорларда 92-108 г/л) оралигида булса - енгил, 72,0-90,0 г/л -уртача огирликда ва 70 г/л хамда ундан пастини - огир даражадаги ТТК (шу жумладан хомиладорларда хам) деб бахолашни таклиф этадилар ва биз хам бундан сунг амалиётдаги шифокорларимиз ушбу курсаткичлардан фойдаланишлари лозим деб хисоблаймиз. Шу уринда соглом аёлларда хам хомиладорлиқца коннинг суюклашиши хамда унинг зардобининг ошиши билан кечиши ва катор холларда баъзан шифокорлар бу холни «хомиладорлик анемияси» деб нотугри талкин килишадилар, бунга сабаб уларда кон хажми 20% га эритроцитлар массасини 20% га кадар купайиши булса - хомиладорликнинг 32-34 хафталигидан эса гемоглабиннинг 10-15 фоизга - эритроцитларни 10-12% га кадар камайиб кетишидир. Лекин аксарият холларда хомиладорлик яширин кечаётган кам конлигининг намоён булишига сабаб булишини унутмаслик керак. Бемор таснифини куйидаги касалликнинг огирлик даражаси билан бир каторда уни келтириб чикарувчи асосий этиологик омилни хам курсатиш максадга мувофикдир.
Юкоридаги биз тухталиб утганимиздек темирга булган ортикча талаб захира хисобидан копланиши мумкинлигини туфайли унинг танкислигини бошланишида сезилмаслиги мумкин. Буни темир танкислиги холатининг перелатент даври дейилади ва биз элементнинг ичакда интенсив сурилиши билан характерланади. Захирадаги темирнинг маълум микдори камайиши натижасида темир танкислиги холати белгилари пайдо булади ва латент яъни яширин темир танкислиги даври дейилади. Бу даврда темир сакловчи ферментлар таркибида бу биоэлемент камайиб уларнинг функциялари хам узгариши хисобига узига хос сидерапеник белгилари юзага кела бошласа хам конда гемоглобин микдори пасаймаган булади. Сидерапеник белгилар йигиндиси куйидаги узгаришлардан иборат.
- Терининг куриши, огиз бурчакларини бичилиши, товоннинг ёрилиши;
- Сочининг ингичкалашиши, тез синиши ва куплаб тушиши;
- Тирсакларпинг юпкалашиб яссиланиши, уларда кундаланг чизикларни хамда де-формация - «Койлонихия» нинг хосил булиши;
- Огиз бушлигида гингевид, стоматит, глоссит, тишлари кариеси ва синишининг содир булиши хамда кизилунгачда дисфагияга шикоят;
- Ошкозонда гипоатрофик гастрит гипоацит холатининг курсатилиши;
- Дуоденит, энтерит, колитларнинг кайд этилиши;
- Беморда хид ва таъм сезишдаги узгаришлар (бензин, ацитон, буёклар хидига мой-иллик, бор, лой, темир истеъмол килишга интилиш белгилари), уйкусизлик ёки аксинча уйкучанлик - хотирани пасайиши - фикрлаш кобилияти сусайиши ва бошкалар вужудга келади.
Темир танкислиги холати чукурлашса унинг камконлиги келиб чикади ва сидерапеник белгиларидан ташкари камконликка хос булган бошка катор умумий белгилар юзага кела бошлайди. Буларга бош айланиш, бош огриги, тез чарчаш, дармонсизлик, юракни куп уриши каби белгилар киради. Бемор териси курук булиб тирнокларидаги узгаришлар яккол кузга ташлана бошлайди. ТТК уртача огирликда ва огир даражада булса юкоридаги белгилар билан бир каторда тери ва шиллик каватлар рангпардалиги хамда юрак кон томири (кон босимининг пасайиши, юракнинг тез-тез уриши унинг чапки чегарасининг кенгайиши, тонларнинг бугиклашуви, юрак чуккисида систолик шовкин пайдо булиши, ЭКГ да Т тишнинг пасайиши), ошкозон - ичак (кизилунгач ва ошкозон шиллик каватининг атрапияси, гастритлар колитлар, кабзият) тизимида узгаришлар кузатилади. Уйкусизлик ёки уйкучанлик кучайиб унга хотиранинг сусайиши келиб кушилади. ТТТу уринда чилла даврида ТТК чалинган аёлларда лактастоз, гипогалактия, бачадон субъинвалицияси, эндометрит, тромбофолибитлар учрашини эслатиб утмокчимиз.
Ташхислаш: ТТК ташхислашда коннинг умумий тахлилида гемоглобин микдори камайганлйгини курсатади (гемоглобин иложи булса оптик улчамларда - гемоглобинометр, колориметр, ФЭК да аникланганлиги маъкул, чунки Сали гемометрида 30%гача хатолик булиши мумкин). Агарда беморда кон йукотиш булмаса ТТК бошланиш даврида эритроцитлар сони камаяди.
Барча беморларда одатда ранг курсаткич пасайиши кузатилса хам лекин унинг гемоглобин синтези бузилиши билан боглик булган толасемия, профирия, кургошин билан захарланиш ва бошка катор холатларда кузатилишини эсдан чикармаслик керак. ТТК эритроцитларнинг ранги пасаяди (гипохромия), хар хил рангдаги (анизахромия) эритроцитлар пайдо булади. Гемоглобиннинг камайиши эритроцитларда микроцитоз, анизоцитоз ва пайкилоцитозларни келтириб чикаради. Темир етишмовчилиги холати ва ТТК ташхислашда кон зардобидаги темир (меъёридан камайган булади), трансферин (меёридан купайган булади) ва ферритин (камайган булади) микдорини аниклаш лозим. (1-иловада катор лаборатория текширувларининг соглом одамлардаги курсаткичлари келтирилган). Касалликни огир даражаларида зардобдаги умумий оксил микдори 60 г/л, альбумин микдори эса 50 г/л, дан пастга тушиб кетади. Хомиладорликни учунчи даврида эса уларда гиперкоагуляция белгилари пайдо булиб бу хол томир ичида коннинг ивиши (ДВС) синдромидан нишона хисобланади. Юкоридагилар билан бир каторда биз шифокор ва лаборатор-асосий текширишларсиз (буни урта тиббиёт ходими хам утказиши мумкин) текширилувчини «шартли бемор» ва «шартли соглом» гурухларга ажратиш имконини берадиган иккинчи иловада келтирилган жадвалдан фойдаланишни тавсия этамиз. Бу жадвалдан фойдаланилганда 15% хатолик кузатилса хам у купрок темир танкислиги холатида ва енгил ТТК учраганларда булади. Лекин шифокор ва лаборатория ходимларининг ишини енгиллаштириб иктисодий тежамкорликни таъминлашга олиб келади. Мабодо текширилувчи «шартли бемор» гурухида булса унда ТТК ташхисини тасдиклаш учун 3-иловада келтирилган тарзда шифокор куриш ва лаборатор текшириш усуллари утказилади.
6. ТТК даволаш ва олдини олиш тадбирларини тугри олиб бориш учун беморларни уч гурухга булиш максадга мувофикдир:
1. Темир танкислиги камконлиги.
2. Темир танкислиги холати.
3. Темир танкислигига мойил гурух (буларда касалликни келтириб чикарувчи са-баблар мавжуд).
Барча гурухдаги беморларни даволашда авваламбор касалликни келиб чикишига сабабчи булган омилларга таъсир этиш максадга мувофикдир. Бунга овкатланишни тугри ташкил этиш, ошкозон-ичак тизимидаги мавжуд касалликларни даволаш, организмдаги кон кетишларнинг олдини олиш мавжудларини тухтатиш (айникса тугиш ёшидаги аёлларда хайз куриш давридаги меёридан ортик кон кетишларнинг) хамда темир модцасининг организмда куп сарфланиши ва нотугри таксимланишига йул куймасликлар киради. Шу уриида хомиладорликлар оралиги камида 3-4 йил булгандагина организмдаги темир моддаси бир меёрда сакланишини яна бир бор эслатмокчимиз.
Овкатланиш тартибига риоя килиш касалликларни олдини олиш ва даволашда катта ахамиятга эгадир. Овкатланиш 3-4 махал булиб турли масалликлардан булгани максадга мувофикдир. Рацион тузганда гемоглобин синтезига ёрдам берувчи оксил моддаларига ва витаминларга бой озик-овкатларни танлаш лозим. Беморларга пархез таомлар буюрганда турли озик-овкатлар таркибидаги темирнинг ичакларда сурилиши турли хил эканлигини унутмаслик керак.
Одатда усимлик озукалари таркибидаги темир моддаси хайвон махсулотлари таркибидагига караганда ёмонрок сурилади. Энг куп бу макроэлемент айникса бузок гушти таркибидан сурилади. (22% га кадар). Аммо хайвонлар гуштли таркибидаги темирнинг яхши сурилиши учун хам улар усимликлар ва полиз махсулотлари масалликлари билан бирга тайёрланган булиши лозим эканлиги илмий манбаъалар исботланган. Шу уринда фитин, танин (чой, кофе, кокао) кальций тузлари, тухум сариги, антацидлар (сут ва сут махсулотлари) темирнинг ичакларда сурилишига салбий, таркибида аскарбин, янтар, лимон кислоталари, фруктоза сакловчи озукалар аксинча ижобий таъсир этишни яна бир бор эслатиб утмокчимиз (овкат каллорияси хомиладорликнинг биринчи даврида 2500-2700 ундан кейинги даврларида 2900-3200 ккал. булиши керак). Куйида биз I жадвалда республикамиз ахолиси куп истеъмол киладиган махсулотлар таркибидаги темир микдорини келтирдик. Агарда учунчи гурухга кирган беморлари согломлаштириш учун юкорида келтирилган чала тадбирлар кифоя булса, биринчи хамда иккинчи гурухни даволашда улар билан бир каторда патогенетик усул - темирли дорилар ва алохида холларда катор бошка препаратлардан фойдаланилади. ТТК ни даволаш уч боскичда утказилади: гемоглобинни меъёрига келтириш, темир захирасини купайтириш-ферропрофилактика ва касалликни кайталанишини чеклаш яъни рецидивни олдини олиш. Иккинчи гурух беморларда эса захирани тулдириш ва рецидивни олдини олишга каратилган чоралар курилади. ТТК даволаш учун беморларга темир сакловчи дориворлар тулик даво дозасида 2-3 ой давомида (гемоглобин меъёрига етгунга кадар) берилади. Даволанувчида касаллик субъэктив белгиларининг камайиши ва бир икки хафтадан сунг гемоглобин курсаткичининг кутарилиши тадбирларининг ижобий эканлигидан дарак беради.
Узбекнстон Республикасида яшовчи ахоли куп истеъмол киладиган баъзи бир махсулотлар таркнбидаги темир микдори (100 грамм истеъмол кисмидаги темир
микдори - мг хисобида):
№ Темир микдорн (мг) Махсулотлар 1. Жуда куп микдорда (3 дан куп) Мол ва куй гушти, жигар, куён гушти, нухот, ловия, мош, анжир, шафтоли, куритилган олча, урик, нок, олма, олхури, янги узилган хамда куритилган наматак, иккинчи нав бугдой уни 9 Куп микдорда (2-3 оралигида) Товук гушти ва тухум, сазан балиги, иккинчи нав ундан тайёрланган нон, бехи, хурмо, кора майиз, биринчи навли ун, шавель 3. Урта микдорда (1-1.9 оралигпда) Ковурилган жужа гушти, олий навли ун, гуруч, макарон, укроп, помидор таматн, лавлаги, карам, туруп, кук пиёз, шолгомча, сабзи, саримсокпиёз, шолгом, ковун, кулупнай, гилос 4. Кам микдорда (0,4-0,9) Пишлок, творог, судак ва треска балиги, картошка, бодринг, ковок, лимон 5. Жуда кам микдорда (0,1-0,3 оралигида) Сут, кефир, каймок, сариёг, апельсин, мандарин
Ферропрофилактика эса захирани тулдиришга каратилган булиб, бунда дориворнинг даволаш учун ишлатиладиган микдорининг 1/2 баъзан 1/3 кисми берилади. Рецидивнинг олдини олишш эса касалликни келтириб чикариши эхтимоли булган сабаблар сакланиб колган кишиларда утказилади. Бунда хам юкоридагидек дорини кабул килиш 1/2-1/3 дозада 7-10 кундан 1 -1,5 ойга кадар тавсия этилади.
ТТК енгил даражасига чалинган беморларни амбулатория шароитида ва кундузги шифохоналарда даволаш максадга мувофик (заруратдан келиб чикиб камконликнинг сабабини аниклаш учун киска муддат шифохонага ёткизиш мумкин). Уртача огирликдаги беморлар кундузги шифохоналарда ва терапия булимларида, хомиладорларни эса ихтисослаштирилган экстрагенитал касалликлари булимида даволаш лозим.
Огир даражадагиларни эса кеча-кундуз ётиб даволанадиган терапия ёки ва гематология, бемор хомиладор булган такдирда эса экстрагенитал касалликлари булимида (алохида огир холларда вилоят ёки Республика марказида) даволаниши керак.
Шу уринда касалликни келтириб чикарувчи сабабга караб беморлар баъзан жаррохлик (ошкозон-ичак тизимида кон кетишларида), гинекология (узок муддатли хайз куришлар) ва бошка булимларда хам даволанишлари мумкин. ТТК чалинган хомиладор аёлларни алохида кузатувда саклаб уларни бир неча бор амбулатория ёки шифохона шароитида даволаш (курсатма булганда) ва ахволидан келиб чикиб тугрукдан олдинги турли муддатларда тугрукка тайёрлаш булимларида, ёткизиш лозим (хомиладорликнинг учинчи даврида улар тугрукхоналарда даволанишга ёткизилсалар максадга мувофикдир).
Бу булимда зарур булган муолажалар утказилиб улар фаол тугрукка тайёрлаш ишлари олиб борилади. Камконликка чалинган хомиладор беморларда тугиш жараёнида учрайдиган асоратларни назарда тутган холда акушерлик тактикасини олиб бориш талаб этилади. Булар уз вактида тугрукни жадаллаштириш (стимуляция килиш), хомила асфикциясининг ва тугрук даврида хамда ундан сунг эрта кон кетишларнинг олдини олиш лозимдир (бу масалалар академик И.З.Зокировнинг «Анемия у беренменньхх» номли услубий кулланмасида батафсил ёритилган). Улар тугрукдан сунг тугрукхонанинг реабилитация булимларига утказилиб тулик курсини олганларидан сунг вактинча хомиладорликнинг олдини олиш чора-тадбирлари курилиб унга рухсат берилмоги керак. Беморларни даволашни икки валентли темир элементининг сульфалактат ва хлорид тузлари билан утказиш фойдалидир. Чунки улар бошкаларга нисбатан яхши сурилиб кам асорат беради. Хозирги кунда мавжуд гемир препаратларидан асорати кам ва оптимал даволаш эффектига эга булган - ферроплекс, коиферон, гемофер, ферамид узок муддат таъсир курсата оладиган – ферроградумет, гемофер ва тардиферонларни кайд этиш лозим.
Куйида ушбу препаратларга кискача тухталиб утамиз.
Ферроплекс: - темирнинг сульфат тузи булиб, таркибида II мг темир элементи бор. Препарат яхши сурилиши учун аскарбин кислотаси кушилади, давода I дражедан уч махал берилади, асорат кузатилмаса уни кунига 9 дражегача купайтириш мумкин.
Коиферон - сульфат тузи булиб, таркибида 50 мг темир элементи мавжуд. Яхши сурилиши учун янтар кислотаси кушилган. Даво учун овкатдан кейин I капсуладан 3-махал берилади, агар асорат кузатилмаса, кунига 6 капсуладан бериш тавсия этилади. Бу икки дори кам асорат беради.
Ферамид - хлорид тузи булиб. таркибида 15 мг темир элементи бор. Яхши ижобий натижа бериши учун никотинамид кушилган. Овкатдан кейин 1 таблеткадан уч махал буюрилади, асоратлар кузатилмаса, зарурат булганда даво дозасини кунига 9-12 таблеткага кадар етказиш мумкин. Даво жараёнида баъзан кунгил айниш, кайт килиш коринда огрик каби асоратлар кузатилади ва бу хол давони бошка темир препаратлари билан алмаштириш учун курсатма хисобланади.
Ферроградумед - сульфат тузи таркибида 105 мг темир элементи бор. Махсулот асосан - градументга темир моддаси пуркалганлиги учун секинлик билан градумент парчаланиб, препаратдан темир ажралиб чикади, узок сурилади, хамда ошкозон-ичак системасига салбий таъсир этмайди. Шу туфайли овкатдан олдин кунига 2 таблеткадан 2 махал берилади.
Гемофер - сульфат тузи булиб. таркибида 105 мг темир элементи мавжуд булиб, тузилиши хамда даволаш тартиби ферроградумет кабидир. Юкоридаги икки препарат билан беморларни даволанганда деярли асорат кузатилмайди.
Тардиферон - бу хам сульфат тузи булиб, таркибида 80 мг темир моддаси бор. Ижобий таъсирини ошириш ва ошкозон-ичак шиллик пардасини химоялаш максадида таркибида аскарбин кислотаси хамда мукоротеаза кушилган. Даво учун 1 дражедан 2 махал нахорда ва кечкурун овкатдан олдин кабул килиш тавсия этилади. Гемоглобин микдори меъёрига кутарилгандан сунг хам организмдаги темир захирасини тулдириш учун 1 дражедан эрталаб овкатдан олдин 3 ойга кадар давони давом эттириш максадга мувофикдир. Даволаш жараёнида асоратлар деярли кузатилмайди.
ТТК даволашда юкоридагилардан ташкари бир неча парентерал холда кулланиладиган темир препаратлари ишлатилади. Улар аллергик, анафилактик реакциялар берганлиги, инъекциядан кейин яллигланиш инфильтратлари ва абцесслар кузатилганлиги, баъзи холларда паренхиматоз органларда темир куп тупланиши, гемосидероз холлари булганлиги учун бу дориларнини факат махсус курсатмалар булганда олиб бориш лозим.
Жумладан ичиладиган темир препаратлари яхши натижа бермаса, ТТК тезда бартараф этиш керак булганда, жаррохлик давоси ва тугишдан олдин темир танкислиги мавжуд беморларда куп кон йукотиш кузатилганда, ошкозон ва ичакнинг огир касалликлари ва шу туфайли операция утказилиши лозим булган холларда, хамда II-III даража огирликдаги хомиладор беморларда тавсия этилади.
Феррумлек - 2 мл дан, ампула чикарилади ва мушак орасига юборилади. Таркибида 100 мг темир элементи бор. Юкоридаги препаратнинг беморларга лозим булган даво мик-дори куйидаги формула билан аникланади:
А=К х (166,7-Д) х 0,04
A - даво курсига лозим булган ампулапарнинг умумий сони.
К-бемор вазни (кг).
Д - гемоглобиннинг г/л даги курсаткичи.
Одатда давонинг биринчи куни 1/2 ампула, иккинчи куни 1 ампула ваучинчи куни 2 ампула секинлик билан, кейин эса хафтада 2 марта 1 ампуладан юборилади.
Жектофер (автофер) - 2 мл дан ампулада чикарилади ва мушак орасига юборилади. таркибида 100 мг темир бор. Даво курси учун 10-24 марта инъекция килинади.
Фервитол - 2 мл дан ампулада чикарилиб, мушак орасига юборилади таркибида 100 мг темир бор. Даво курсига 15-30 марта инъекция тавсия этилади. Дорилар таркибидаги темир моддасининг хомилага токсик таъсири хисобга олиниб уларни хомиладорларда томир ичига юбориш маън этилади. Шу уринда хомиладорларда мавжуд уртача ва огир даражадаги ТТК даволашда таблетка холидаги дорилар кам натижа беришни эслатиб утмокчимиз. Уларни даволаш учун асосан темир препаратларини мушак орасига ёки томир ичига (аёл хомиладор булмаган такдирда) юбориш лозим. Аммо бунда турли асоратлар келиб чикиши эхтимоли борлигини хам унутмаслик керак.
Одатда темир етишмовчилиги куп холларда (айникса касалликнинг огир даражасида) катор бошка микроэлементлар ва витаминлар, фолий кислотаси, поливитаминлар кулланилади. Катор холларда фестал, пензинорм каби фермент дорилар тавсия этилади. Фетоплацентар комплексини яхшилаш максадида 5%-200 мл глюкоза, 2,4% 10 мл эуфиллин билан томчилаб томир ичига хамда трентал юбориш мумкин. Алохида холларда беморларга бир гурухдаги кон препаратларини куйиш мумкин. Бунга курсатма булиб ТТКга чалинган беморни жаррохлик усули билан даволашга ёки огир даражадаги камконликка чалинган хомиладор аёлни тугрукка тайёрлаш хисобланади. Хомиладорликнинг эрта даврларида агар унга хаётий курсатма булмаса кон куйиш тавсия этилмайди. Камконликка чалинган ва унга мойиллиги булган барча тугиш ёшидаги хотин-кизлар ва хомиладор аёллар биз 2 ракамли жадвалда келтирилган тартибда диспансер кузатувида булишлари лозим.
Камконликка чалинган ва унга мойиллиги булган хотин-кизлар
ва хомиладор аёлларни диспансер шароитида кузатиш тартиби
ТТК га чалинган тугиш ёшидаги хотин-кизлар тулик согайиб, диспансер куригидан чикарилгунларига кадар акушер-гинекологлар томонидан уларни хомиладорликдан саклаш чора-тадбирларни англамоги лозим.
Камконликнинг олдини олиш учун куйидаги тадбирларни амалга ошириш керак:
1. Организмдаги турли кон кетишларнинг олдини олиш ва мавжудларини даволаш.
2. Хомиладорликлар оралигини камида уч йилгача етказилиши фаол ташкилот килиш.
3. Овкатлаиишни рационал ташкил килиш.
4. Ошкозон-ичак тизими касалликларининг олдини олиш ва мавжудларини даволаш.
5. Камконликка чалиниши эхтимоли бор хотин-кизлар ва хомиладорларни, яъни хавфли гурухдагиларни темир препаратлари ва витаминлар билан даволаш курсларини утказиш.
6. Тутиш ёшидаги хотин-кизлар ва хомиладорларни сифатли тиббий курикдан утказилиб камконликни уз вактида аниклаш ва эрта даврида даво чораларини куриш хамда тулик согайгунга кадар хомиладорликдан сакланиш усулларидан бирини куллаш.
7. ТТК га чалиниб тузалган беморларда касаллик кайталанмаслик чора-тадбирларини куришни тавсия этиш.
Маърузага якун ясар эканмиз куйидагиларни умумлаштириб ягона тактика сифатида кабул килиниши максадга мувофик деб тавсия киламиз:
- ТТКни ташхислаш ва даволашда ханузгача куплаб хатоликларга йул куйилмокда, буни олдини олиш учун куйидагиларни эсда саклаш шарт:
1. Темир тузи уртача даволаш дозаси кунига 190 мг ни ташкил килади, битта таблеткада 10 дан то 100 мг гача темир элементи мавжуд булади, бериладиган теблетка сони шундан келиб чиккан холда хисоб-китоб килиниши лозим;
2. Ферротерапия учун препарат дозаси 180-200 мг/сут. - уртача 2 ой давомида, фер-ропрофилактика учун эса - 60-80 мг/сут.
- Кон куйиш (ёки эритроцитар массани) ута зарурият билан - ЮИК ёки упка касал-ликлари булсаю Hg шиддатли тарзда нормадан тушиб кетса ва албатта шифохона шарои-тида амалга оширилади.
- Номакбул ферротерапия 0,5 фоиз холларда гемохроматоз чакиради. Профилактик 1максадда темир бериш - факат хомиладор аёлларда ва болаларда буюрилади.
Асосан 27 та ферропрепаратлар амалиётда ишлатилиш учун тавсия этилади: Кобавит (капс.), фероплекс (табл. 50 мг), фефеол (табл.), ферро-фольгамма (капс. 100 мг), ари-стоферон (сироп 200 мг, 5 мл - 200 мг), тардиферон-ретард (драже), ферро-градумет (табл.), хедерал (капс. 350 мг), феррстаб (капс. 154 мг), фолфетаб (табл. 200 мг), ферат-плюс (табд. 308 мг), ферро-фумарат (табл. 200 мг), макрофер (табл. 625 мг), ферронал (табл. 300 мг), ферроглюконат (табл. 300 мг), ферамид (табл. 300 мг), ферамид (табл. 0,1). ферроцерон (табл. 0,3), фербитол (1 мл-50 мг ЭЖ, М/о), феррицит (1 мл (24 мг ЭЖ -ичишга), ферлецит (1 мл - м/о, в/и), ферковен (1 мл-20 мг-в/и), феррум-фоль (350 мг. табл), жектофер (2 мл-100 ЭЖ, м/о, ичишга), феррум-лек (2 мл-100 мг ЭЖ, м/о), мальто-фер (2 мл-100 мг м/о), феррум-лек (5 мл-100 мг ЭЖ в/и) ва феновер (5 мл - 100 мг ЭЖ. в/и).
- Анемияларни диагностикасида анамнез ва физикал текширувлар мухим рол уйнайди, аммо лекин уни ташхислаш учун асосий ташхисий йигмаларга таяниш лозим: гемограммага, эритроцитометрик курсаткичларга, ретикулоцитлар микдорларига, кон зардоб темир микдорига, зардобнинг темирни камраб олиш хусусиятига (ОЖССЕ) ва трансферинни темир билан туйиниш коэффициентига. Лекин бу мажбурий текширувлар темир танкислигини перелатент ва латент боскичларида анемияни аник ва равшан аниклаб беришга ожизлик киладилар. Бу максадда кон зардоби оксилларини боглаб олувчи оксил-ларнинг микдорини аниклаш (трансферрин ва ферритинларни) усулидан фойдаланиш ис-тикболли йуналишдир.
1. И.Н.Бокаров ва б.к. Пер архив, 1998, №4, Б. 70-74.
2. С.МБахрамов ва б.к. Центрально - Азиатский «Мед. журнал». 1995. №4, Б. 57-62.
3. С.М.Бахрамов ва б.к. Современная лабораторная диагностика дефицита железа. Метод рекомендации. Ташкент. 1992. Б. 1-12.
4. Борьба с алиментарной анемией. Воз-женева, 1977.
5. Л.И.Идельсон. Гипохромные анемии. М, 1981.
6. Л.В.Казлавская. II нов. Меджурнал. 1996. №5. Б. 8-13.
7. Дж. Мёрта. Справочник врача общей практики. Москва 1998.
8. С.Ю.Турсунов., Н.С.Мамасолиев. Ички касалликларни аниклаш ва даволаш, Наманган. 1999 й.
9. «Экстрагенитал касалликларнинг долзарб муаммолари» китобида, 1999 й. Б. 136-138; 93-94, 80-82 ва 45 —46 бетлари.
10. А.Г.Гадоев ва б.к. Тугиш ёшидаги хотин-кизлар ва хомиладорларда камконликнинг кечиши ва уни даволаш (услубнй кулланма) - Тошкент. 1996 й.
11. Ф.Т.Аширматова. «Исследование влияния бензонала сравнительно с дифенином на обмен кальция и на некоторме показатем коагуляшюнного гелюмтаза» Автореферат. канд.дисс.. Тошкент. 1992 й.
12. Э.А.Азимбоев. «Изучение некоторых сторон патогенеза анемии у больных заболеванием почек». Авгореферат. канд.дисс. Тошкент. 2000 й.
13. Петрев В.П. «Железодефицитный анемии» - Москва – 1995 г.
14. Нажмитдинов С.Т. Клинический гемотология асослари. – Ташкент – 1997 г.
Анемиянинг синфланиши
1. Кон хосил булиши бузилишидан келиб чиккан анемия:
а) экзоген ва эндоген томир етишмовчилигидаги анемия
б) Витамин В12 ва фолат кислотанинг лигидан келиб чиккан камконлик
в) Иликнинг захарли шикастланиши натижасида келиб чикадиан гипопластик ва апластик камконлик.
2. Кон йукотиш натижасидаги уткир ва сурункали камконлик:
3. Кон парчаланиши натижасида келиб чикадиган камконлик:
а) томирдан ташкаридаги, хужайра ичидаги гемолиз натижасидаги келиб чиккан сурункали ирсий оилавий шакли
б) томир ичидаги гемолиз натижасидаги келиб чиккан уткир гемолитик, инфекцион ва захарли омиллар билан чакирилган камконлик, сепсиз, безгак, гемолитик захарлар, илон захарлари, кон гурухи тугри келмайдиган кон куйишдан келиб чиккан камконлик.