Ўзбек имомлари: Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф

Шайх Муҳаммад Содиқ - Ўзбекистоннинг сўнгги 30 йиллик тарихида чуқур из қолдирган ва зиддиятли шахс сифатида тарихга кирган йирик дин пешвосидир. Бу киши ҳақидаги муносабатлар, хотиралар, олқиш ва танқидлар кўлами ҳам кенг. "Ўзбек имомлари" рукнида биз у кишидан қолган илмий мерос, вафотидан кейин кўтарилган баҳс ва у кишининг шахсий ҳаётига оид баъзи муҳим маълумотларни жамлашга ҳаракат қилдик.

Ниёзботирлик талаба

Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф ҳақида яқинда Ўшда чоп этилган “Ҳазрат” номли китобда у кишининг таржимаи ҳоли тўлиқ келтирилган:

“Шайх Муҳаммад Содиқ ҳижрий 1371-йил 21-Ражаб – милодий 1952-йил 15-Апрел куни Андижон вилояти Асака туманида, Ниёзботир қишлоғида Муҳаммад Юсуф домла хонадонида таваллуд топди. Муҳаммад Юсуф домла Булоқбоши туманида 45 йил имом-хатиблик қилган ва ўз масжидида жума олдидаги мавъиза асносида вафот этган. Устоз Муҳаммад Юсуф домла ва Собирахон она фарзандларининг тарбиясига қаттиқ эътибор беришганди. Онаси чақалоқни имкон қадар бетаҳорат эмизмасди. Шайх Муҳаммад Содиқ Қуръони Карим, сарф, наҳв каби бошланғич илмларни отасида ўқиди. 1969-йили Булоқбоши қишлоғидаги ўрта мактабни тугатгач, 1970-йили Бухородаги Мир Араб Мадрасасига ўқишга кирди”.

Шайх ҳазратлари ўқишга кирган пайтда мадраса 7 йиллик эди. Шайх мадрасининг бирданига 5-босқичига қабул қилинган. Уни битиргач, 1973-йилда Имом Бухорий номидаги Тошкент Ислом институти - Олий Маъҳадга ўқишга кирган ва бунда ҳам бирданига 3-босқичга қабул қилинган. Бу билим юртини 1975 йилда тамомлагач, «Совет шарқи мусулмонлари» журналида фаолият бошлаган.

Яна у кишига бағишланган “Ҳазрат” китобидан иқтибос:

"1976 йили Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлари диний идорасининг йўлланмаси билан Ливиянинг Триполи шаҳридаги “Исломий даъват факультети” номли дорулфунунга ўқишга кирди. Шайх Муҳаммад Содиқ Ливияда бутун дунёдан келган талабалар орасида ҳам энг тиришқоқ ва энг итеъдодли талаба сифатида намоён бўлди. Ўша пайтларда у дарсдан ташқари турли мавзудаги китоблардан ҳар куни 100 саҳифа ўқишни ўзига вазифа қилиб олганди. У 1980-йили Ливия олийгоҳини энг юқори балл билан имтиёзли тамомлаб, талабалар орасида биринчиликни қўлга киритди”.

Шайх 1980-йилда ўқишни тамомлаб, Ливиядан қайтгач, Тошкент Ислом институтига ўқитувчи бўлиб ишга кирди ва 1981–1989 йиллар мобайнида тафсир, ҳадис, улуми Қуръон, ақида фанларидан дарс берди. “Қуръон илмлари”, “улумул-ҳадис”, ақида фанларини ҳамда ҳадис ва тафсир фанларидан Роваиъул-баян, Манҳалул-ҳадис каби қўлланмаларнинг Олий Маъаҳадга олиб кирилиши у кишининг номи билан боғланади.

• Facebook-да ўртоқлашинг
• Twitter-да ўртоқлашинг

Айни дамда медиа-манба мавжуд эмас

Шиддатли карьера

Шайх ҳазратлари қисқа муддат ичида оддий ўқитувчиликдан муфтийлик даражасига кўтарилди:

- 1982-йили Имом Бухорий номидаги Тошкент Ислом институти ректор муовини;

- 1984-йили Имом Бухорий номидаги Тошкент Ислом институти ректори;

- 1989-йили 6-Февралда Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлари диний идораси Муфтийси;

- 1989-йил Декабр ойида СССР Олий Кенгашининг халқ депутати;

У киши 4 йил муфтийлик қилдилар ва 1993-йилнинг июн ойида муфтийлик лавозимидан истеъфо берди.

37 ёшда муфтийлик, оқимлар қутқуси

Шайх Муҳаммад Содиқ 37 ёшида Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлари диний бошқармаси раиси этиб тайинланган.

1989-йилда шу лавозимни қабул қилганидан кейинги фаолияти орадан икки йил ўтиб мустақил бўлган Ўзбекистоннинг янги тарихида шубҳасиз чуқур из қолдирди ва бу давр ҳақида бугун билдирилаётган муносабатлар жуда зиддиятлидир.

У киши ўша пайтда СССР Олий Кенгашида депутат ҳам эди. У киши депутат бўлган кезда Ўзбекистонда масжид-мадрасалар очилиши ва совет ўлкаларидан Ҳажга борувчи мусулмонлар сонини оширишга кўп ҳисса қўшган. У киши муфтий бўлган 1990 йилда ўзбекистонлик ҳожилар Саудия Арабистони ҳукумати тарафидан “Подшоҳнинг меҳмонлари” сифатида қабул қилинган ва бу ҳолатнинг 1993-йилгача давом этгани у кишига замондош ўзбекистонлик диндорларнинг аксарияти томонидан бирдек эътироф этилади.

Аммо, собиқ совет иттифоқи парчаланиш арафасида бўлган ва бу ҳудудда Қайта қуриш даври кечаётган бир пайтда муфтиятга бош бўлган шайх Муҳаммад Содиқнинг фаолиятига турлича баҳо берилади.

Бу даврда собиқ совет иттифоқида “Бутуниттифоқ Ислом уйғониш партия”си тузилган ва шу кунда тақдири номаълум қолаётган фаол Абдулла Ўтаев бошчилигида унинг Ўзбекистондаги филиалини очиш ҳаракати кетаётган эди.

Бундан ташқари, озчилик бўлса-да, чуқур илм ва тақвоси билан дарров кўзга ташланадиган марказий осиёлик ҳожилар араб ўлкаларида ҳурмат қозонаётган, уларининг қизиқишини яна-да кучайтираётган эди. Араб ўлкаларидан меҳмонлар келаётган, бизнинг ўлкалардан борувчилар сони ҳам ортаётган эди.

Ўз навбатида турли давлатлардаги мусулмонларнинг ибодати, тақвоси, илми ва Исломда тутган йўли – мазҳаби, йўналишларидаги фарқлар ҳам бизнинг минтақаларга кириб келаётган эди.

Муҳими, собиқ совет иттифоқи нураб битаёзган, унинг таркибидаги республикаларни мустақилликка олиб чиқаётган ёш-навқирон, тажрибасиз сиёсий кучлар ҳам ўзаро фарқли эди.

• Facebook-да ўртоқлашинг
• Odnoklassniki-да ўртоқлашинг
• Telegram-да ўртоқлашинг
• Twitter-да ўртоқлашинг

Алғов-далғов давр муфтийси

Ўзбекистон Мусулмонлари диний идораси раиси ўринбосари, шайх Муҳаммад Содиқ билан бирга ишлаган шайх Абдулазиз Мансур ўша даврни тилга олар экан, хориждан Ўзбекистонга кириб кела бошлаган турли оқимлар ва айни пайтда, Мусулмонлар диний идорасидаги алғов-далғов даврларни қисқагина қилиб шундай хотирлади:

- Ҳар хил оқимлар жуда кўпайиб кетган давр эдида. Юртимиз тарихида бунақаси бўлмаган эди. Мустақиллик арафасидан бошланиб, дарвозалар очилганидан кейин ҳар хил оқимлар ҳам кириб келаверди, яхши-ёмонлар ҳам кириб келаверди. Бу киши шундай оғир ўтиш даврида муфтийлик қилган. Шунинг учун бу кишига ё ижобий, ё салбий баҳо бериш қийин. Лекин, биз тушунамиз бу жуда катта одам. Бу киши 5 та республика мусулмонларига муфтийлик қилган-да. Ўша ўтиш пайтида диний идорамизда ҳам ҳар хил тушунмовчиликлар бўлган. Аммо, кейинчалик ҳамма хатосини тушунган, бир-биридан узр сўраган. Бу киши 63 йиллик умр кечирган бўлса-лар, юз ёшлик умрни яшаб ўтдилар. Оллоҳ у кишидан рози бўлсин! – деб хотирлади Абдулазиз Мансур.

Мусулмонлар намойиши, сотилган Қуръон

Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф муфтийлик қилган пайтда Андижонда – ўша даврнинг кўзга кўринган уламоси сифатида танилиб улгурган Абдували қори Мирзаев қўлида таҳсил олган Муҳаммадсолиҳ Обутов шайх фаолиятига кескин танқидий кўз билан қараган ва бу ҳақда мақлолалар эълон қилган ўзбекистонлик имомдир.

У кишининг марҳум шайхга жиддий эътирозларидан бири айнан 1989-93-йилларга оид:

- Тожикистондаги коммунистларга қарши тожик мусулмонлари қилган намойишларни муфтий қувватлаган. Ўшанда Тожикистоннинг қозиси: “Бу майдонда бир соат туриш - 100 ракат нафл намоз ўқигандан афзалдир”, деган фатво чиқарган. Ўшани муфтий қувватлаб, адашмасам, телевизорда гапирган. Кейин у ëқда урушга ўтиб кетди иш. Табиийки, муфтийнинг олдинги гаплари кейин ўзгарди. Балки унга маъмурий босим бўлгандир. Кейин Абдулла Ўтаевлар исломий партиянинг Ўзбекистон бўлимини тузамиз деганда, ҳукумат қаттиқ қаршилик қилган. Муфтият ҳам ўшанда уларга қарши гапирган. Ҳажга бориш-бормаслик, Абдували қори аканинг мачитидаги одамларга печать босиб бермаслик, хуллас шу каби ишлардан норозилар кўп эди. Тўполон бўлиб турганда, уни айбдор деб ҳисоблашдими, бошқа бўлдими, тарк этди ватанни, чиқиб кетди. Кейин нариги группа диний бошқармага келди ва ҳукумат уларни поддержа қилди.

Озодлик: Яъни, ҳукумат ўша вақтда сафида Обид қори ҳам мавжуд бўлган группани қўлладими?

- Ҳа, Обид қори ҳам мавжуд эди. Шундан кейин Қурултой ҳам ўтказилмади. Каримов уже ўзини ўнглаб олган эди ва бунга бошқа изн бермади.

Озодлик: У пайтда Намангандаги гаплар ҳам бўлиб ўтган эди-а?

- Улар ҳам бўлиб ўтган эди. Энди Каримов муфтийни тайинлашни бошлади ва Абдулла Бухорий деган одам муфтий бўлди. Лекин Абдулазиз Мансур ўша пайтда ҳам нариги муфтийнинг ноиби эди, 10та муфтий алмашса ҳам бу киши ўтирибди ҳали. Менинг фикримча, ўзбек ҳукуматининг ўзи шайхнинг чиқиб кетишини мусулмонларнинг тинчлиги учун бирламчи омил, деб ҳисоблаган.

Озодлик: 90-йиллардаги сулҳда шайх битта гап айтган эди, турли гуруҳларга бўлинмайлик, бирлашайлик, акс ҳолда душманларга ем бўламиз, мазмунида. Балки шундан хавотир қилиб чиқариб юборишгандир? Зотан, кейинчалик мусулмонлар ўзаро иттифоққа келолмади ва ҳақиқатан ҳам майда гуруҳлар битта-биттадан йўқ қилинди.

- Лекин ҳукумат ўшанда шунақа узоқни кўзлаб, иш қилди деб ўйламайман. У пайтлар довдираб ëтган, ким нима қилишини тушунмаëтган давр эди. Жуда кўп факторлар бор эди. Шайхнинг чиқиб кетиши маъқул кўрилди, шекилли. Ҳукуматга шунча хизмат қилса ҳам чиқариб юборишди ва қамашмади ҳар ҳолда уни, - дея хотирлайди Обутов.

• Facebook-да ўртоқлашинг
• Twitter-да ўртоқлашинг

Айни дамда медиа-манба мавжуд эмас

Исломий партия, савод қайғуси

Тилга олинган давр -1989 йиллардан то 1993 йилгача шайхнинг муфтийлик фаолияти ҳақида Озодликка интервью берган ўзбекистонлик исломий илмлар тадқиқотчиси Муҳаммад Нурнинг фикри эса тамомила бошқача – яъни, мутлақ ижобийдир. Муҳаммад Нур сўнгги кунларига қадар шайхнинг ёнида бўлган тадқиқотчилардан бири. Шайх қолдирган 100 дан ортиқ, илмий-маърифий, фиқҳий ва сиёсий адабиётнинг қарийб ҳаммасини мутолаа қилган илм аҳлидан бири.

Шайхнинг муфтийлик давридаги фаолияти хусусийда билдирилаётган танқидларни Муҳаммад Нур "нохолис" деб баҳолади.

Хусусан, 1992-93 йиллар оралиғида Ўзбекистонда Исломий партия тузишга уринишларини шайхнинг қувватламаганини хотирлаган тадқиқотчи бу ҳаракатларга шайх ҳазратларининг ўзи берган изоҳни хотирлатди:

- Ҳазрат ва шу кишининг атрофидаги айни фикрдаги одамлар: “Ҳозир сиëсий партиялар тузишлик айнан исломнинг оëғига болта уриш билан бир хил. Ҳозирги кунда тарбия билан шуғулланиш керак, мусулмонлар савиясини исломий маънода юксалтириш керак”, деганлар. Ўзларидан менинг шахсан эшитганим: "Бир кун муфтиятда турсам, келиб айтишганки: "Биз қайсидир қўмитага бордик, сизга жўнатишди. Сиз рухсат берсангиз, кейин биз ислом партиясини тузарканмиз", дейишди. Шунда мен уларга: “Ҳозир сизларни менга жўнатган одамлар устингиздан кулиб ўтирибди. Сизлар исломий партия тузадиган бўлсанглар, менинг қанақа рухсатим керак бўлади? Партия тузишликнинг ўзига яраша конституцион йўл-йўриқлари бор” ,дедим. Исломий партия, тузамиз деганларнинг савияси шу даражада эди ўша пайтда" деган эдилар. Ҳазрат албатта биз бу партияга қўшилмаймиз, дедилар. Чунки бу партияни тузаман деган одамларни савиялари динга, миллатга хизмат қилишлик савиясида бўлмаганини сезган у киши.

Озодлик: Нимага ўзлари тузмаган унда?

- Ҳазрат сиëсатни мақсад қилмаганлар. Ҳазратнинг мақсадлари диний саводсизликни барҳам топтириш, коммунистик тузумдан қутулиб, мустақил бўлган давримиздаги янги бир авлодга исломни соф маънода, толерантлик, яъни бағрикенглик маъносидаги тушунчаларни беришни биринчи ўринга қўйганлар.

Озодлик: Ўша пайтда шайхнинг атрофида ҳам, бошқа диний жамоаларда ҳам диний-сиëсий партияни бошқаришга, уни ҳимоя қилишга қодир пешволар бор эди. Мана Тожикистонда рамзий, дея танқид қилинса-да, исломий партия бор. Бунга жамият ҳам, ҳукумат ҳам кўникди. Ўзбекистонда бунга йўл берилмагани катта хато бўлмаганми?

- Бу ишни хато ëки тўғри бўлганини натижага қараб белгилаш керак. Расмий, қўлидан ҳеч нарса келмайдиган сиëсий партиядан кўра, ҳазрат қолдирган мадраса, ҳазрат қолдирган мактаб уммат учун жуда катта фойда бўлди. Буни аҳли илмлар шундай тушунади. Мен тарихга назар солиб кўрдим, у киши ўзбек миллатининг ичида бизнинг Моварауннаҳр юртида 500 йил ичида қилинмаган хизматни қилдилар, - деб ҳисоблайди ўзбекистонлик ёш тадқиқотчи Муҳаммад Нур.

У киши бу хулосасига далил тарзида ўзбек тилида Қуръони карим маъноларининг таржимаси чоп этилиши, Олий Маҳатга Қуръони карим, ҳадисга оид бир неча йўналишдаги фанларнинг киритилиши ва 100 дан ортиқ номдаги китобларнинг чоп этилишини мисол келтирди.

Дарвоқе, Муҳаммад Нур сўнгги 10 йил ичида Ўзбекистонда, асосан, шайх Муҳаммад Солиҳ Муҳамад Юсуфнинг китоблари чиққани, у кишига рухсат берилганию, қолганларнинг чекланганига оид хулосаларга ҳам муносабат билдириб ўтди:

- Бу - Ўзбекистон ҳукуматининг узоқни кўра билиши ва энг ақлли қарорлардан бирини қилганидан далолат. Сабаби ҳазратга ўхшаган уламога рухсат бериш, албатта, ҳар қандай ақлли сиëсатчининг иши ҳисобланади. "Ҳазрат сиëсатга хизмат қилди ва бунга мазҳабни қурол қилди", деган одамлар мантиқнинг "иккита зиддият жамланмайди" деган қоидасига кўра мантиқсизлик қилишаяпти. Чунки мазҳабнинг сиëсатга алоқаси йўқ, сиëсатнинг мазҳабга алоқаси йўқ, - деб таъкидлади Муҳаммад Нур.