Размер шрифта:
2. Давлатнинг мохияти унинг белгилари ва вазифалари. Давлат механизми, унинг органлари ва уларнинг тавсифи
Play

2. Давлатнинг мохияти унинг белгилари ва вазифалари. Давлат механизми, унинг органлари ва уларнинг тавсифи

Режа: 1. Мехнат хукуки тушунчаси, тамойиллари ва манбалари.

2. Мехнат шартномаси, уни тузиш ва бекор килиш асослари.

3. Иш вакти, дам олиш вакти ва иш хаки тушунчаси.

4. Мехнат интизоми.

Маълумки, дунёдаги жамият моддий ва маънавий бойликлар инсоннинг акл-заковати хамда, яратувчилик фаолияти билан яралган. Шу боис, ижтимоий-иктисодий муносабатларнинг узаги хисобланган мехнат муносабатлари жамият тараккиёти, кишилар хаёти ва уларнинг моддий фаровонлигини таъминлашда алохида ахамият касб этади.

Президент И.А.Каримов «Узбекистон келажаги буюк давлат» китобида шу хусусида тухталиб, шундай деган, «Халкимизга курук ваъдалар эмас, балки аник режалар керак. Бемалол айтиш мумкинки, сиз билан биз чикарган конунлар ва фармонлар асосан имкониятлар ва аник бажарса буладиган режалар уз ифодасини топади. Хаётимизни айрим собик иттифокдош республикалар бунунги янги мустакил давлатлар хаёти билан киёсласак, бизнинг халкимиз митингбозлик, дабдававозликка берилмасдан, тинч кадам-бакадам яратувчилик фаолияти билан банд эканлигини курамиз. Ишчи-дастгох ёнида, дехкон-далада, врач-шифохонада, муаллим-синфхонада хуллас хар ким уз жойида мехнат килаяпти. Бу тарафнинг кузга ташланиб турган кувончли натижалари бикиёсдир».

Шу маънода мехнат муносабатларини хукукий жихатдан тула урганиш ва тахлил этиш мухимдир. Чунки Узбекистоннинг мехнат тугрисидаги конун жихатлари бозор иктисодиёти шароитида мехнат бозорининг самарали амал килиниши, мехнат унумдорлигини ошиши, иш сифатини ошиши, ахоли моддий ва маънавий турмуш даражасининг юксалишига хизмат килади.

Мехнат хукуки хукукшунослик тармоклари орасида етакчи урин тутади. У ижтимоий мехнатга оид муносабатларни тартибга соладиган хукукий нормалар тизимидан иборат. Бу муносабатлар мехнат бозорига амал килиш, мехнатни ташкил этиш ва уни куллаш жараёнида намоён булади.

Демак, мехнат хукуки мулкчилик шаклларидаги ва шу билан боглик баъзи бир бошка муносабатлардаги корхоналар, муассасалар, ташкилотлар ва хусусий тадбиркорлар билан мехнат шартномаси буйича ишлаётган барча шахсларнинг мехнат муносабатларини тартибга солиб турувчи хукук тармоги мехнат хукуки хисобланади.

Юкоридаги таърифдан куринадики, мехнат хукукининг предмети энг аввало мехнат шартномаси билан ишлаётган ходимлар мехнатининг ишлаб чикаришда кулланиши туфайли пайдо буладиган ижтимоий мехнатга оид муносабатлар мехнат хукуки предметини ядроси (узаги) хисобланади.

  1. Мехнат сохасида ташкилий бошкарувга оид муносабатларни.
  2. Ишга жойлаштиришга оид муносабатлар.
  3. Кадрлар тайёрлаш ва малакасини оширишга боглик муносабатларни.
  4. Мехнат мухофазаси ва мехнат конунларига риоя этишнинг назорат килишга доир муносабатларни.
  5. Мехнат низиларини хал этиш билан боглик муносабатларни киритиш мумкин.

1.Бевосита ишлаб чикариш жараётида шаклланадиган мехнатга оид ижтимоий муносабатлар булиб, мехнат хукуки предметини узагини ташкил этади.

2.Мехнатга оид муносабатларга муайян тарзда боглик булган бошка тусдаги муносабатлардан иборат.

Мехнат хукукининг вазифалари деганда хукукий жихатдан таъсир утказишнинг асосий йуналишлари тушунилади.

  1. Ишлаб чикариш
  2. Химоя вазифаларини бажаради.
  1. Иктисодий вазифаси ишлаб чикаришга таъсир утказиш оркали намоён булади.
  2. Сиёсий вазифаси ишлаб чикариш жараёнида ходимлар ижтимоий сиёсий фаоллигини ошишида акс этади.
  3. Гоявий тарбиявий вазифаси ижтимоий мехнатни такомиллашуви хамда ходимларни маънавий-маърифий тарбиялашда ифодаланади.
  4. Ижтимоий вазифаси мехнат килиш хукукининг эркинлигини таъминлашда намоён булади.

Маълумки, мехнат хукуки ижтимоий фан сифатида факат мехнат жараёнида намоён буладиган ижтимоий муносабатларни урганади. Мехнат хукуки нормалари билан тартибга солинадиган бундай ижтимоий муносабатлар худди шу хукук нормалари билан биргаликда мехнат хукуки фанининг предметини ташкил этади. Лекин бу фан шу объектни урганиш билаш чекланмайди. Мехнат хукуки фанини урганадиган объект билан мехнат хукукининг тартибга солиш объекти уртасида алокадорлик бор. Аммо мазкур фанни урганиш объекти билан уни тартибга солиш объекти бир хил эмас.

  1. Умумий
  2. Махсус
  1. Ахолини ишга жойлаштириш.
  2. Мехнат шартномаси.
  3. Иш вакти.
  4. Дам оилш вакти.
  5. Мехнатга хак тулаш, кафолатли туловлар ва компенсатцияли тулов мехнат шарномаси тарафларини моддий жавобгарлиги, мехнат интизоми,мехнат мухофазаси, мехнат низолари ва айрим тарафдаги ходимларга бериладиган кушимча кафолат ва вазифалари.

Мехнат хукуки фани тизими доираси хукукий нормалардан ташкари мехнатни хукукий жихатдан тартибга солиш борасидаги халкаро хукукий нормалар, халкаро мехнат ташкилотининг конвенцияси ва тавсияномалари, шунингдек давлатлараро шарномалар хам урганилади.

Узбекистон мустакилликкаэришгач амалга оширилган хукукий ислохатлар натижасида янгича хукукий карашлар ва кадриятлар юзага кела бошлади. Бу кадриятлар кейинги йилларда кабул килинаётган меъёрий хужжатларда уз ифодасини топмокда. Мехнат муносабатларини хукукий жихатидан тартибга солишда мехнат хукукининг тамойиллар мухим ахамиятга эга.Мехнат хукуки тамойилларни урганишда аввал хукукий тамойилларга тухталиш тугри булади. Булар:

1.Умумхукукий тамойиллар Булар Узбекистон Конституциясида белгиланган.

2.Тармоклараро тамойиллар. Бу тамойиллар мехнат, тадбиркорлик, ижтимоий таъминот, маъмурий ва бошка хукук сохаларига оид хукукий меъёрларида акс эттирилган.

Умумхукукий тамойиллар баён этилган Конституцияда халкаро хукукнинг умумэътифор киодалари устунлиги тан олинади ва Республика миллий конунчилиги демократия ва ижтимоий адолат тамойилларига таянади. Шунинг учун Узбекистон Республикасининг мехнат конунчилиги ва мехнат хукуки Бирлашагн Миллатлар Ташкилоти томонидан 1948 йил 10 декабрида кабул килинган. Инсон хукуклари умум жахон декларацияси 1966 йилда кабул килинган иктисодий, ижтимоий ва маданий хукуклар тугрисида халкаро пактда баён этилган хукукий нормалар ва тамойиллари уйгунлашиб кетган.

Мехнат кодексида мехнатга оид ижтимоий муносабатларни тартибга солишга доир асасий тамойиллар белгилаб куйилган. Булар куйидагилардир:

Мехнатнинг эркинлиги, фукароларнинг мехнат килишга эга булиши ва улардан фойдаланишда кенг имкониятларга эга булиш. Мехнатга оид муносабатлар юзага келишда хеч кандайй чеклашлар ва камситишларга йул куймаслик, мажбурий мехнатни такиклаганлиги, кишиларни мехнат килиш хукукларини кафолатланганлиги, мехнат сохасида давлат бошкарувини таъминлаганлиги, мехнат тугрисидаги конун хужжатларига ва мехнатни мухофаза килиш коидаларига риоя этишни текшириш ва назорат килиш кузда тутилганлиги, шунингдек халкаро шартнома ва халкаро мехнат ташкилотнинг конвенциялари киодалари кулланиши ва бошка тамойилларни киритиш мумкин. Бу тамойилларни куйидаги асосий гурухларга булиш мумкин:

1.Мехнат бозори ва ахолини иш билан таъминланишини хукукий жихатдан тартибга солиш сохасидаги давлат сиёсатини ифодалочи тамойиллар.

  1. Ходимлар мехнатини куллашни тартибга солишни белгиловчи тамойиллар.
  2. Ходимларни мехнат хукукларини химоя килишни ифода этувчи тамойиллар.

тамойиллари.Конституция ва шу сохадаги норматив хужжатларда мустахкамлаб куйилган.

Масалан: Конституциянинг 37-моддасида «Хар бир шахс мехнат килиш, эркин касб танлаш, адолатли мехнат шартларида ишлаш ва конунда курсатилган тартибда ишсизликдан химояланиш хукукига эгадирлар» деб таъкидланади. Бу коида инсон хукуклари умумжахон декларациясининг 23-моддасига мувофик тузилган.

  1. Мехнат бозорини ва ахолини иш билан таъминлашни хукукий жихатдан тартибга солиш сохасидаги давлат сиёсатини ифодаловчи тамойиллар.Бу тамойиллар энг биринчи мехнатнинг эркинлиги масаласини ифодалайди. Мухими шундаки, бу тамойил Инсон хукуклари Умумжахон Декларациясининг 23-моддасида баён этилган коидаларга мувофик келади. Мехнат эркинлиги МКнинг 57-моддасида уз ифодасини топган.
  2. МКнинг 6-моддаси. 23-моддаси.
  3. Мазкур мехнат кодексининг 6 бобида келтирилган хукукий нормаларда уз аксини топган.Унинг мазмун мохиятига кура мехнатнинг шартлари бир тарафлама узгартирилиши мумкин эмас. Бу нормада мехнат интизомини таъминлаш, Кодекснинг «Мехнат интизоми» деб аталган бобида уз аксини топган. Конунчиликка хеч кандай камситишларга йул куймаслик, мехнатни такдирлаш хукукига оид тамойиллар ва хоказолар курсатилади.
  4. Бу тамойил бошка тамойиллардан алохида урин тутиши билан ажралиб туради. Бу тамойилнинг мухим ахамияти ходимлар мехнати ва соглигини мухофаза килиш билан белгиланади. Бу хол Узбекистон Республикасининг 1993 йил 6 майдаги «Мехнатни мухофаза килиш» тугрисидаги конунда уз ифодасини топган.

Манбаларнинг умумий шакли норматив хукукий хужжатлардир.

Шундай экан, мехнат хукукининг манбалари мехнатга оид муносабатларни, улар билан узвий боглик булган бошка муносабатларни тартибга солувчи турли хил норматив хукукий хужжатлар.

Маълумки, 2000 йил 14 декабрда Узбекистон Республикасининг «Норматив хукукий хужжатлар тугрисида»ги Конун кабул килинган. Бу конуннинг 2-моддасида норматив хукукий хужжатлар таърифи берилган. Бу моддада: белгиланган тартибда кабул килинган, умуммажбурий давлат курсатмалари сифатида конун хужжатлари нормаларини белгилаш, узгартириш ёки бекор килишга каратилган расмий хужжат норматив хукукий хужжат деб аталади.

Ушбу конунда курсатилишича, Узбекистон Республикаси Олий Мажлиси Президенти, Вазирлар Махкамаси, вазирликлар, Давлат кумиталари ва идоралари, махаллий давлат хокимияти органлари норматив хукукий хужжатларни кабул килувчи орган ёки мансабдор шахслар хислбланади.

Норматив хукукий хужжатлар давлат хокимияти ва бошкарув органлари томонидан кабул килинади. Норматив хукукий хужжатлар куйидагилардир:

1.Узбекистон Республикаси Конституцияси.

2.Узбекистон Республикаси конунлари.

3.Олий Мажлис карорлари.

Мехнатга оид муносабатларни тартибга солувчи норматив хужжатлар икки турга булинади:

2.Конун ости хужжатларига булинади.

Конституциянинг 13, 18, 19,37,38,39,40-моддалари асосий манба хисобланади.

Мехнатга оид конунлар: 1998 йил 1 майда тасдикланган «Ахолини иш билан таъминлаш тугрисида»ги конун. 1993 йил 6 майдаги «Мехнатни мухофаза килиш тугрисида»ги конун.

Узбекистон Республикаси Мехнат кодекси 1995 йил 25 декабрда кабул килинган, 1996 йил 1 апрелдан кучга кирган.

Президент Фармонлари хам манба булади. Масалан: 1999 йил 17 мартда кабул килинган «Аёлларни ижтимоий химоясини кучайтириш тадбирлари тугрисида»ги Фармони. Бунда аёлларни ижтимоий химоялаш максадида айрим сохаларда ишлайдиган аёллар пенсияга чиксада, ойлик ва пенсия пули тулик туланиши ёритилган.

Узбекистон Республикаси Мехнат кодексининг 72-моддасида курсатилишича, мехнат шартномаси иш берувчи билан ходим уртасидаги муайян ихтисос, малака ва лавозимга оид ишни ички мехнат тартибига буйсунган холда тарафлар келишуви, мехнат тугрисидаги конунлар ва бошка норматив хужжатлар билан белгиланган шартлар асосида хак эвазига бажариш тугрисидаги келишувдир.

Мехнат шартномаси аввало фукаролар томонидан уларнинг Конституцияда белгиланган мехнат килиш хукукларини амалга оширишнинг асосий шаклидир.

Мехнат шартномасининг тушунчаси мухим ахамиятга эга булиб, у шартноманинг асосий белгиларини уз ичига олади камраб олади.

Шуни алохида ткаидлаш лозимки, бу тушунча мехнат шартномасига якин булган бошка фукаролик хукукий шартномаларидан фаркни ажратиб олишга имкон беради.

Шундай килиб, мехнат шартномаси: биринчидан, ходим хамда иш берувчининг эрки хамда максадини ифода этувчи келишувдир; иккинчидан, келишувга фувофик ходим кандайдир бир ишни бир мрта бажариш мажбуриятини эмас балки муайян мутахассислик, малака ёки лавозим буйича бирор ишни аникрок айтганда мехнат вазифасини бажариш мажбуриятини олади; учуинчидан, келишувга мувофик ходим маълум мехнат вазифасини муайян корхона, муассаса, ташкилотда бажариш мажбуриятини олади.

Мехнат функцияси эса муайян мехнат жамоаси таркибида иш бажаради.

Мехнат шартномаси фукаролик хукукий шартномалардан (пудрат шартномаси ФК.631-м.топширик шартномаси ФК. 817-м. Муаллифлик шартномаси ФК.1037-м.) куйидаги белгилар билан фарклаш мумкин.

1.Ходим мехнат шартномасига мувофик кандайдир ишни бир марта бажаришга эмас, балки муайян ихтисос, лавозимга оид ишни, яъни аник белгиланган мехнат вазифасини бажариш вазифасини олади.

2.Мехнат шартномасига мувофик ходим белгиланган мехнат нормасини бажариш, яъни белгиланган иш вакти мобайнида ишлаш мажбуриятини олади.

3.Ходимнинг мехнат шартномаси асосида бажарадиган мажбурияти катъий белгилаб куйилган булиб, уни бажаришни бошка шахсга утказиш мумкин эмас.

Мехнат шартномасининг тарафлари Мехнат кодлексининг 72-моддасида курсатилган булиб, булар куйидагилар.

Ходим 16 ёшга тулган Узбекистон Республикаси фукароси, хорижий фукаролар, фукаролиги булмаган шахслар, ота ёки онани, уларнинг урнини босувчи бошка шахснинг ёзма розилиги асосида 15 ёшдан, укишдан буш вактларида ишлаш билан хунар-техника билим юртлари укитувчиларини, 14 ёшдан мехнат шартномаси бир томони булиши мумкин.

Иш берувчи корхона, жумладан, унинг рахбарлари тимсолида корхонанинг алохида булимлари, мулкдорнинг узи, айрим бир вактда рахбар булган хусусий корхоналар, конун хужжатларида назарда тутилган холларда 18 ёшга тулган айрим шахслар.

Умуман конунчиликда 16 ёшга тулган кишиларни ишга кабул килиш белгиланган. Демак, мехнаткашларда мехнатга оид хукукий лаёкат 16 ёшда муомила лаёкати хам 16 ёшдан вужудга келади. Фукаролик хукукий лаёкатда эса, хукукий лаёкат тугилишида, муомила лаёкати 18 ёшдан белгиланган. Мехнат хукукида жонли мехнат хар бир шахснинг шахсий эркига боглик фаолиятдир. Бунда бошка шахсга, яъни мехнат мажбуриятлари вакиллар оркали амалга ошириш мумкин эмас. Фукаролик хукукида бунга йул куйилади. Масалан: топширик шартномасини олиб курсак, бу шартномага биноан вакиллар топширик берувчи номидан ва унинг хисобига харакат килиш бурчини олганлиги сабабли узига берилган харакат доирасида бажарган барча конун харакатлари топширик берувчи учун бевосита хукук ва мажбуриятларни вужудга келтиради.

Конунга кура юридик шахс хукукига эга булган корхона, муассаса, ташкилотлар мехнат шартномасининг иккинчи томони хисобланади.

Баъзи холларда юридик шахс хукукига эга булмаган, лекин узи учун ажратилган иш хаки фонди, банк алохида хисоб ракамига эга булган ва мустакил балансда турувчи корхоналарнинг алохида таркибий булинмалари хам мехнат шартномаси тузиш хукукига эга булади.

Маълумки, фукаролар факат уз ихтиёжи бошка шахсларнинг мехнатидан фойдаланиши мумкин. Масалан: уй хизматчиси, энага, хайдовчи, машинстка ва бошкалар билан мехнат шартномаси тузилиши мумкин.

Шу билан бирга уриндошлик буйича ишлаш тугрисида хам мехнат шартномаси тузишга рухсат этилади.

Тарафларнинг мехнат хукуклари ва мажбуриятлари йигиндиси мехнат шартномасининг мазмунини ташкил этади. Мехнат шартномаси куйидаги икки шарт асосида тузилиши мумкин.

1.Асосий шартлар, яъни буларсиз мехнат шартномасини тузилган деб хисоблаш мумкин эмас.

2. Кушимча (ихтиёрий) шартлар, булар хакида келишиш мажбурий эмас.

Асосий шартлар мехнат шартномаси тарфларини келишуви билан белгиланади. Куйидагилар мехнат шартномасини шартлари хисобланади:

1. Иш жойи,яъни ходим ишга кабул килинаётган корхона, муассаса, ташкилотнинг номи.

2. Ходимнинг мехнат шартномасининг мазмуни лозим йурикномаси малака маълумотномаси ва бошка норматив хужжатлар билан белгиланган муайян мутахасисиликлар, малака ёки лавозимга оид иш.

3. Ишнинг бошланиш куни конун хужжатларига кура шартнома имзоланган пайтдан бошлаб кучга киради. Ишнинг бошланиш санаси кайд этилмаган, такдирда ходим шартнома имзолагандан кейинги иш кундан кечикмай ишга тушиши лозим.(83-модда).

4. Мехнат хаки ва бошка шартлар МК 153-м. Мехнат хаки микдори конун хужжатлари билан белгиланган энг кам иш хаки микдоридан кам булмаслиги, унинг энг куп микдори эса чегараланишщи мумкин эмас.

Айрим холларда зарур шартлар руйхати кенгайиши хам мумкин. Масалан: муддатли шартномасини тузишда шартномани тугаш муддати хам белгиланган.

Мехнат шартномасини тузишда юкоридаги зарур шартномалардан ташкари кушимча шартлар хам назарда тутилиши мумкин. Булар:ходим синов муддати билан кабул килинишида синовнинг аник муддати белгиланиши.

- Ходим учун белгиланган иш вакти режими (туоиксиз иш вакти, туликсиз иш хафтаси, кискартирилган иш вакти ва х.к.).

- Кушимча хак туланадиган ва хак туланмайдиган дам олиш кунлари ва таътиллар бериш.

- Иэтимоий-маиший тусдаги шартлар (болалар богчасидан урин ажратиш, санатория ва курортларда дам олишга йулланма бериш ва х.к.).

- Муддатли мехнат шартномаси муддатидан олдин бекор булишда нейустойка тулаш ва х.к.

Мехнат шартномаси муддатидан олдин бекор булишида нейустойка тулаш ва х.к.

- конун йул куядиган холларидан ташкари мехнат шартномасини киритиш.

- конун хужжатларида назарда тутилмаган интизомий жазо.

Мехнат шартномасини бекор килиш кенг тушунча булиб, у аввало мехнатга оид хукукий муносабатларни тугатиш ишини билдиради. Одатда, биндай муносабатлар ижтимоий хаётда юзага келган турли холатлар туфайли бекор килинади ва улар мехнат шартномасини бекор килиш тушунчасини мазмунини барча холатларни, шу жумладан, ходимни вафоти муносабати билан унинг бекор булишини хам уз ичига олади.

Узбекистон Республикаси Мехнат кодексининг 97-моддасида мехнат шартномаси бекор булиши кимнинг ташаббуси билан амалга оширилганлигини куйидаги сабабларга кура бекор килиниши мумкин.

1. Тарафларнинг келишувига кура. Бу асосга кура мехнат шартномасининг барча турлари исталган вактда бекор килиниши мумкин.

2. Тарафлардан бирининг ташаббуси билан.

3. Мехнат шартномасининг муддатининг тугаши билан.

4. Мехнат шартномаси тарафлари (ходим ёки иш берувчи)га боглик булмаган холатлар.

5. Мехнат шартномасида назарда тутилган асосларига кура.

6. Ходимнинг сайловдан ёки танловдан ута олмай колганлиги ёки унда катнашишни истамаган холлардар.

Одатда мехнат шартномасини бекор килиш ким томонидан ташаббус курсатилишига караб уни бекор килиш асосларини 5 гурухга ажратиш мумкин.Бу асослар мехнат кодексининг 97-моддасида уз ифодасини топган.

1.Тарафларни келишуви буйича мехнат шартномасини бекор килиш: Мехнат кодексининг 97-моддасини 1 кисмида курсатилганидек, тарафларнинг келишуви мехнат шартномасининг бекор булишига асос булади. Бунда икки томоннинг истаги мехнат шартномасини бекор килишга асосдир.

Умумий коидаги кура хар кандай мехнат шартномаси тарафларнинг ихтиёрий келишуви билан бекор килиниши мумкин. Мукобил хизмат: мукобил хизмат утаётганлар билан тузилган мехнат шартномаси бундан мустаснодир.

3.Мехнат шартномаси ходимни ташаббуси билан бекор килиш ходим МКнинг 99-моддасига кура номуайян муддатга тузилган шартномани хам, муддати тугагунча муддатли мехнат шартномасини хам, икки хафта аввал бу хакда иш буюрувчини ёзма равишда огохлантириб бекор килишга хаклидир.

Конунга биноан огохлантириш муддати тугагандан сунг ходим ишни тугатишга хакли булади.Иш берувчи эса буйрук чикариши, унга мехнат дафтарчасини бериб, у билан хисоб-китоб килиши керак. Акс холда ходим мехнат дафтарчасини бериш кечиктирилган вакт учун иш хаки талаб этишга хаклидир.МК. 188-моддаси.

Мазкур масалани яна бир мухим жихати шундан иборатки номуайян муддатга тузилган, шунингдек, муддатли мехнат шартномасини бекор килиш хакида иш берувчини огохлантирган ходим, огохлантирищ муддати тугагунга кадар, уз аризасини кайтариб олиши мумкин. (Узбекистон Республикаси Олий Суди Пленумининг 1998 йил 17 апрелдаги 12-сонли карори).

Конунга кура узрли сабаблар мавжуд булган такдирда, мехнат шартномаси ходим илтимос килган муддатда бекор килиниши мумкин.

Узрли сабаблар куйидагилар:

1. Медитцина хулосасига кура аниклаб берилган касаллик оила аъзоларини ёки бир гурух ногиронларги парвариш килиб туриш зарур булганида.

2. укув юртига кабул килинган, пенцияга чиккани, лавозимга сайланиши. аспирантура ёки клиник ординатурага кабул килингани. Ишдан бушаш тугрисидаги аризани бериш санаси, уни иш буюрувчига котибага топширган кун саналади. Огохлантириш муддати эса кейинги кундан бошланади.

Айрим шахслар уз ташаббуси билан мехнат шартномасини бекор килишга хакли эмаслар. Масалан: жинят конунчилигига асосан, жазони бошка жойларда уташ шарти билан ахлок тузатиш хукм килинган шахслар жазони ижро этиш инспекцияси белгилаб берилган корхона, муассаса ва ташкилотларга юборилади. Шунинг учун инспекциясини ёзма рухсатсиз махкумнинг ташаббуси билан мехнат шартномасини бекор килиш такикланади.

Мукобил хизматни утаётган шахслар тегишли мансабдор шахснинг рухсатсиз хизмат жойи ва ишни ташлаб кетиши мумкин эмас.

Шу билан бирга Мехнат кодексининг 104-моддасида муддатли мехнат шартномасини муддатидан олдин бекор килинганда, нейустойка тулаш назарда тутилган.

Мехнат шартномасини иш берувчининг ташаббуси билан бекор килиш асослари конунга кура номуайян муддатга чузилган мехнат шартномасини хам, муддати тугамасдан иш берувчининг ташаббуси билан бекор килиш мумкин (МКнинг 100-моддаси).

Куйидаги сабаблардан бири мавжудлиги мехнат шартномасини бекор килишга асос булади.

1. Ходимлар сони (штат) кискарганлиги ёки корхонани тугатилганлиги.

2. Ходимнинг малакаси етарли булмаганлиги ёки соглигига кура бажарадиган ишига нолойик деб топилганда.

3. Ходимнинг уз мехнат вазифаларида мунтазам равишда бузганлиги. Аввал ходим интизомини бузганлиги тугрисида ёки моддий жавобгар булган булиши вактдан бир йил утмасдан яна такрорий харакат килгани аникланса.

4.Ходимнинг уз мехнат вазифаларини бузса.

5. Мехнат шартномасини тарафлар ихтиёрига булмаган холатлар буйича бекор килиш МКнинг 106- моддасига кура куйидаги сабабларга кура мехнат шартномаси бекор килиниши мумкин:

1. Ходим харбий ёки мукобил хизматга чакирилиб колинса.

2. Шу ишни илгари бажариб келган шахс ишга тикланган холда.

3. Ходимни жазога мухкум этган суднинг хукми конуний кучга кирган такдирда.

4. Ишга кабул килиш юзасидан берилган коидалар бузилганлиги муносабати билан.

5. Ходимнинг вафоти муносабати билан.

6. Конунда назарда тутилган бошка холларда.

Булар МКнинг 106-моддасининг 1,2,3,4,5-бандларига кура бекор килинади.

Мехнат интизоми – ходимнинг мехнат шартномаси (контракти) ички мехнат тартиби коидалари, шунингдек, Низолар ва мансаб йурикномалари билан уз зиммасига юкланган вазифаларига каттик риоя килишидан иборат.

Маълумки, мехнат интизоми ишлаб чикариш жараёнидаги объектив заруратдир.

Мехнат интизоми хукукий нормалар билан мустахкамланиб куйилган ишлаб чикариш иштирокчиларининг узаро муносабатларини белгиловчи тартиб хисобланади.

Оддийрок килиб айтганда мехнат интизоми биргаликдаги мехнатнинг заруратини хамда мехнат иштирокчиларининг тартибга буйсунишини англатади.

Мехнат интизоми хукукий категория сифатида куйидаги жихатларига эътибор бериш лозим.

1. У мехнат хукукининг асосий тармок тамойилларидан бири булиб, унинг мазмуни Намунавий ички мехнат тартиби киодаларида, шунингдек, МКнинг 176, 177-моддаларида баён этилган. Бу моддаларга кура ходим, мехнат интизомига катъи риоя килиши, уз мехнат вазифасини виждонан халол бажариши лозим. Мехнат интизомини урнатиш ва уни назорат килиш эса иш берувчининг вазифаси хисобланади.

2. Мехнат интизоми мехнатга оид хукукий муносабатларнинг ажралмас кисми сифатида намоён булади. МКнинг 176-моддасида баён этилганидек ходим билан иш берувчи уртасида мехнат шартномаси асосида юзага келадиган мехнат интизоми талабларини виждонан бажариш мажбуриятини ифодалайди. Бу барча ходимларнинг мехнатга оид хукукий муносабатларидан келиб чикадиган умумий бурчи булиб, кейинчалик хар бир ходимнинг мехнат функциясига доир вазифаси, унинг лавозими, бажараётган ишиига караб муайян тарзда аниклаштирилади. Бу хол лавозимга оид низолар, йурикномалар, малака маълумотларида белгилаб куйилган.

3. Мехнат интизоми мехнат хукукининг институти сифатида хам мухим ахамиятга эга. Унинг бу жихати корхонанинг ички мехнат тартиби коидаларини, иш берувчи ва ходимнинг бурчларини тартибга солувчи, шунингдек, халол мехнат ва уни рагбатлантириш чоралари хамда мехнат интизомини бузганлик учун ходимларнинг интизомий жавобгарлигини белгиловчи хукукий нормалар тизими сифатида намоён булади.

4.Мехнат интизоми уз табиатига кура, муайян даражада ходимнинг хакикий хулк-атвори ва ахлокининг кузгуси хамдир. Чунки бунда маълум маънода ходимнинг ишлаб чикариш интизомидан ва бу борада белгиланган тартибга кай даражада риоя килаётганлигидан далолат бераби. Чунки ишлаб чикаришдаги мехнат унумдорлиги хам куп жихатдан мехнат жараёнида ходимларнинг мехнат интизомига риоя этиш даражасига бевосита богликдир.

Маъмуриятни мехнатни тугри ташкил этиш, мехнат ва ишлаб чикариш интизомини мустахкамлаши, мехнат конунларига огишмай риоя килиши, ходимларнинг эхтиёжлари ва талабларига эътибор билан караши, уларнинг мехнат ва турмуш шароитларини яхшилаб бериш мехнат интизомини юксак даражада таъминлашнинг энг мухим шарти хисобланади.

Мехнат интизомини таъминлаш усуллари хусусида тухталадиган булсак. Бу масала МКнинг 179-моддасида уз ечимини топган.Бу моддага кура мехнат интизоми куйидаги усуллар оркали таъминланади.

1. Корхонада унумли ва самарали ишлаш учун зарур ташкилий ва иктисодий шарт-шароитлар яратиб бериш.

2. Халол мехнатни рагбатлантириш ва мукофатлаш усулларини такомиллаштириш билан.

3. Мехнат интизомига риоя килмайдиган ходимларга нисбатан тегишли жазо чораларини куллаш оркали.

Узбекистон Республикаси Мехнат кодексининг 174-моддасига мувофик корхоналарда мехнат тартиби ички мехнат тартиби коидалари билан белгиланади. Амалиётда ички мехнат тартиби коидаларининг 3 тури кулланилади.

1.Корхона, муассаса ва ташкилотларнинг Намунавий ички мехнат тартиби коидалари.

2. Халк хужалигининг баъзи тармокларида айрим тоифа ходимлар учун устав.

3. Низолар амал килади.

Ички тартиб коидаларнинг асосий максади – ходимларни мехнатга онгли муносабатда булиш рухида тарбиялаш, мехнат интизомини янада мустахкамлаш, мехнатни илмий асосда ташкил этиш, иш ва дам олиш вактидан окилона фойдаланиш, юкори иш сифатига эришиш, мехнат унумдорлиги ва ишлаб чикариш самарадорлигини оширишдан иборат.

Намунавий коидалар 5 булимдан иборат.

1. Умумий коидалар.

2. Мехнат шартномасини тузиш, узгартириш ва бекор килишга каратилган.

3. Мехнат интизомини таъминлаш ва жавобгарлик.

4. Иш вакити ва дам олиш вакти.

5. Мехнат шартномаси тарафлари низаларини хал этиш.

Намунавий ички мехнат тартиби коидалари асосида вазирликлар ва идоралар тегишли марказий Касаба уюшмалари кумиталари билан келишган холда халк хужаликлари муайян тармоклари хусусиятига тадбикан унинг ички мехнати тартиби коидаларини ишлаб чикади. Бу Намунавий коидалар асосида корхона, муассаса ва ташкилотларнинг иш тартибига асосан ишлаб чикилади ва у иш берувчи томонидан касаба уюшмаса кумитаси ёки ходимларнинг бошка вакиллик органлари билан келшилган холда тасдикланади.МК 174-м.

Мухими шундаки хар кандай тармокларнинг ички мехнат таркиби коидалари Республиканинг Мехнат кодекси ва Намунавий ички мехнат тартиби коидаларига ва мехнат хакидаги бошка норматьив хужжатларга зид келиши мумкин эмас.

Конун талабига кура, ходим ишга кабул килинаётганда иш берувчи уни корхонанинг ички мехнат тартиби коидалари билан таништирмоги лозим. Ички мехнат тартиби интизоми тугрисидаги устав ва низомлардан ташкари корхона, муассаса ва ташкилотлардаги ички мехнат тартиби коидалари, техника хавфсизлиги коидалари, иш берувчи ва юкори тутувчи органларнинг буйрук ва фармойишлари билан хам тартибга солинади. Ички мехнат татиби коидалари корхоналарнинг барча булимларига махсус, яхши куринадиган жойга осиб куйилади.

МКнинг 175-моддасида курсатилишича, халк хужалигининг айрим тармлокларида баъзи тоифа ходимлар учун интизом тугрисидаги устав низомлар амал килади.

Аксарият уставлар куйидаги булимлардан иборат.

1. Умумий коидалар (ходимларнинг асосий бурчлари кузда тутилади).

3. Интизомий жазолар.

Интизом хакидаги уставлар халк хужалигинигбарча тармокларидаги ходимларига эмас балки назарда тутилган муайян тармокда ишловчиларга тааллуклидир. Интизом тугрисидаги устав кулланилмайдиган халк хужалигининг тегишли тармокларида ходимлар учун ички мехнат тартиби коидалари амал килади.

Масалан: интизом тугрисидаги низомлар прокуратура ходимларини рагбатлантириш, ва уларни интизомий жазога тотиш тартиби Узбекистон Республикаси Президенти томонидан тасдикланган «Прокуратура органлари ва муассасаларида хизматни уташ тугрисида»ги Низомда белгилаб куйилган.

Рагбатлантириш – бу мехнат интизомини таъминлашда ва мустахкамлашда мухим хукукий восита хисобланади.

Ишдаги ютуклар учун ходимга рагбатлантириш чоралари кулланилади.Рагбатлантирш турлари, уларни куллаш тартиби, афзаллик ва имтиёзлар бериш, жамоа шартномаси, ички мехнат тартибикоидалари, жамоа келишувида, интизом тугрисидаги устав ва низомларда белгилаб куйилган. МКнинг 180-м.

Мехнат конунчилигида узининг мехнат бурчларини муваффакиятли ва виждонан бажараётган ходимларга санатория ва дам олиш уйларига йулланмалар бериш, уй-жой шароитини яхшилаш ва бошка сохаларда биринчи навбатда имтиёз ва афзалликлар берилади.

Намунавий ички мехнат тартиби коидаларига куйидаги рагбатлантириш чоралари баён этилган.

1. Ташаккур эълон килиш.

2.Пул мукофати билан такдирлаш.

3.Кимматбахо совга билан мукофатлаш.

Рагбатлантириш корхона таркибий булинмаси рахбари ёки ходим ишлаётган мехнат жамоасининг тавсиясига кура иш берувчининг буйруги билан эълон килинади.

Булардан ташкари ходим мехнат сохасида давлат ва жамият олдидаги алохида хизматлари учун конунчиликда белгиланган тартибда давлат мукофатларига такдим этилиши мумкин.

Интизомий жазо амал килиб турган муддат мобайнида ходимга нисбатан рагбатлантириш чоралари кулланилмайди.

Узбекистон Республикаси мехнат бурчларини конунга мувофик равишда бажармаслик учун айбдор булган ходимга таъси курсатиш воситаси сифатида интизомий жавобгарлик белгиланади.

  1. Умумий интизомий жавобгарлик.
  2. Махсус интизомий жавобгарлик.

Махсус интизомий жавобгарлик эса интизом интизом тугрисидаги устав ва низомлар алохида коида ва конунлар билан белгиланади.

Интизомий жазо чораси кулланишидан аввал ходимнинг ёзма равишда тушунтириш хати талаб килиниши лозим, буйрук хакида ходимни хабардор килиш ва бу хакида тилхат олиш, берилган жазо устидан белгиланган тартибда шикоят килиш кафолатлари хам мавжуд.

МКнинг 181-моддасига мувофик иш берувчи мехнат интизомини бузган ходимга куйидаги интизомий жазоларни куллашга хакли.

2. Уртача ойлик иш хакинин 30% ортик булмаган микдорда жарима.

Ички мехнат тартиби ткоидаларига уртача ойлик иш хакининг 50%дан ортик булмаган микдорда жарима солиш холлари хам назарда тутилган.Ходимнинг иш хакидан жарима ушлаб колиш МКнинг 164-моддаси талабларига кура иш берувчи томонидан амалга оширилади.

3. Мехнат шартномасини бекор килиш. МКнинг 100-моддаси 2-кисми 3,4-банди. Мухими шундаки, конунда назарда тутилмаган интизомий жазо кулланилмайди.

Интизомий жазо куллашдан аввал ходимдан ёзма равишда туштириш хати талаб килинади. Ходимнинг тушунтириш хати беришдан бош тортиши содир этган ножуя харакати учун жазо куллашга тусик була олмайди.

Интизомий жазо ножуя хатти-харакат аниклангандан сунг узоги билан бир ой ичида (касал ёки таътилда булган вактдан ташкари) кулланилади. Ножуя харакат содир этилган кундан бошлаб 6 ой утгандан сунг, бу хол молия хужалик фаолиятини тафтиш этиш ёки текшириш натижасида аникланса содир этилган кундан бошлаб икки йил утгандан сунг жазо куллаб булмайди. Жазо муддати бир йилдан ошиб кетмаслиги керак.

6.Мавзу: Оила хукуки асослари.

Режа:1. Оила хукуки тушунчаси, тамойиллари, тизими ва манбалари.

  1. ота-она ва фарзандларнинг мажбуриятлари.
  2. Васийлик ва хомийлик.

Республикамизда 25 миллиондан ортик ахоли яшаса, шулардан 52% ни хотин-кизлар ташкил этади.

Бугунги кунда ахолининг 48 %ни 18 ёшга тулган йигит-кизлар ташкил тади.Хар йили 170 мингданортик никохни расмийлаштирувчилар мавжуд.

Республикамизда 16 ва ундан катта ёшдаги аёллар 65,7%дан купроги никохда, 50 ёшгача булган аёлларнинг 1,04 ва эркакларнинг 0,75%и никохда булмаганларни ташкил этади. 2004 йилда 91%болалар никохдан утган эр-хотинлардан тугилганлар.

Республикамиз Конституциясининг алохида XIV боби 4 та моддаси (63-66 м.) оилавий муносабатларга багишланган. Чунки Президентимиз И.А.Каримовнинг оиланинг жамиятдаги урнига бахо бериб шундай дейдилар: «Оила – жамиятнинг негизи. Бизнинг мамлакатимизни хам катта оила деб тушуниш мумкин ва лозим. Бунда узаро хурмат ва каттик тартиб булмаса оиланинг барча аъзолари уз бурчларини адо этмаса, бир-бирига нисбатан эзгулик билан мехр-окибат кусатмаса, яхши ва муносиб яшаш мумкин эмас. Оила турмуш ва виждон конунлари асосида курилади. Узининг куп асрлик мустахкам ва маънавий таянчларига эга булган оилада,демократик негизларга асос солинади, одамларнинг талаб эхтиёжлари ва кадриятлари шаклланади. Узбекистоннинг аксарияти узининг шахсий фаровонлиги тугрисида эмас, балки оиласининг, кариндош-уруглари ва якин одамларининг, кушниларининг омн-эсонлиги тугрисида гамхурлик килишни биринчи уринга куяди. Бу эса олий даражада маънавий кадрият, инсон кадрининг гавхаридир». Узбекистон миллий истиклол, иктисод, сиёсат, мафкура. 1993 йил 47-бет.

Оила хукукининг асосий максади булажак педогог хукукшуносларга оилавий муносабатларга тааллукли конун хужжатларини урганиш, оиланинг жамиятдаги урнини, оила асоси никох эканлигини, никох тузиш тартиб ва шартларини, хакикий булмаган никох тушунчасини, оиладаги муносабатларни юзага келиш коидаларини, меросхурлик хукукларини ургатишдан иборат.

Оила хукукининг асосий вазифалари – ёшларга оила хукуки тугрисида билим бериш, оилнган билимларни хаётга керак булганида ишлата билишни урганиш ва куллай олиш кобилиятини тарбиялаш, олган билимлари билан педогоглик фаолиятида, хукук дарсларини утишда махоратли булишини яратишдан иборатдир.

Оила хукуки хукук тармогининг алохида бир булими булиб, у оилада келиб чикадиган мулкий шахсий муносабатларни тартибга солувчи сохадир.

Никох ва оила муносабатларининг купчилиги одоб ахлок нормалари билан тартибга солинади. Оиланинг хакикий бахт макони булишининг таъминлашда мухаббат, бурч, виждон, халоллик, узаро хурмат, бир-бирга кумаклашиш кабилар алохида ахамият касб этади.

Оиланинг мухим ижтимоий вазифаларини бажаришни хисобга олиб, давлат никох ва оила муносабатларини айримларини конун билан тартибга солади.

Бу конунлар Республика Конституцияси ва Узбекистон Республикасининг 1998 йил 30апрелда кабул килинган Оила кодексидир.

Бу Кодексда махаллий шароитлар, миллатларнинг урф-одатлари хисобга олиниб, фукароларнинг оила ва никх муносабатларидан келиб чикадиган хукук ва мажбуриятлари батафсил баён этилган.

Никох ва оила конунининг асосий вазифаси ахлок коидаси асосида оилани янада мустахкамлаш, бола тарбияси, она ва бола манфаатларини мухофаза килиш, фукароларнинг оила олдидаги уз масъулиятини тугри хис килиш рухида тарбиялашдан иборатдир.

Оила конуни никохланиш тартиби шарт-шароитларини белгилайди, эр-хотин, ота-оналар ва болалар хамда оиланинг бошка аъзолари уртасида келиб чикадиган шахсий ва мулкий муносабатларни, фарзандликка олиш, васийлик ва хомийлик, болаларни тарбияга олиш, никохни бекор булиши, фукаролик холати актларини кайд килиш масалаларини тартибга солади.

Демак, Оила хукуки эр-хотинлар, ота-оналар ва болалар хамда кариндош-уруглар уртасидаги шахсий ва мулкий муносабатларни тартибга солишга хизмат килади.

    • Оилада келиб чикадиган барча муносабатларда эр ва хотин тенг хукукли эканлиги.
    • Миллати, ирки, динга муносабатидан катъи назар эр-хотин ва оила аъзоларнинг тенг хукуклилиги.
    • Бир никохлилик.
    • Никох иттифокини эркинлиги ва ихтиёрийлиги.
    • Ота-оналар ва ота-оналик хукукларини болалар манфаатини кузлаб амалга оширишларидан иборатдир.

Оила хукукига кура никох деб – эркак билан аёл уртасидаги ихтиёрий, тенг хукукли ва якка никохликка асосланиб тузилган иттифокка айтилади. Никохланиш ФХДЁ фукаролик холати далолатномасини ёзиш органларида руйхатдан утказилади.Шундай никохгина хакикий эр ва хотинлик хукук ва бурчларини вужудга келтиради ва давлат томонидан оила деб топилинади ва курикланади.

Никохланиш учун куйидаги шартларни бажариш лозим.

1.Никохланувчилар эркинлик билан розилик билдиришлари.

2. Никохланувчилар конунда белгиланган ёшга, яъни аёллар 17 ёшга, эркаклар 18 ёшга тулган булишлари.

3. Никохланиш патида бошка руйхатдан утказилган никохда булмасликлари.

4. Никохланувчилар насл-насаб шажараси буйича тугри чизикли кариндошлар, яъни тугишган ва угай ака-укалар билан опа-сингиллар уртасида, шунингдек фарзандликка олинганлар уртасида никох ман этилади.

5. Никохланувчилар акли расо, рухий касалликка учрамаган булишлари шарт.

6. Никохланувчилар уз розиликлари билан тиббий курикдан утишлари лозим.

Бу шартлардан бирортаси бузилган такдирда томонлардан бирини фукаролик ишларини курувчи судга берган аризаларига кура никох бекор килинишига асос булади.

Никохдан утувчилар ФХДЁ ва ариза берганларидан сунг орадан бир ой утгандан кейин никохдан утиш белгиланади. Узрли сабабларга кура бу муддат кискартирилиш ёки узайтирилиши (3 ойга) мумкин.

Шундай килиб давлат органлари томонидан кайд этилган никохгина хакикий эр-хотинлик хукук ва бурчларини келтириб чикаради ва давлатни конуни билан химоя килинади. Чунки нихох давлатнинг манфаатларини кузлаб, шунингдек эр ва хотиннинг ва фарзандларнинг шахсий ва мулкий хукукларини мухофаза этиш максадида кайд килинади.

Эо-хотиннинг конун билан белгиланган хукук ва мажбуриятлари (Оила кодексининг 23-моддасидан 28-моддаларигача) никох кайд килинган вактдан бошлаб вужудга келади.

Эр-хотиннинг: а) шахсий; б) мулкий хукук ва мажбуриятлари булади.

Эр-хотиннинг шахсий хукукига эр-хотиннинг фамилияси, касб танлаш, яшаш жой танлаш, оила масалаларини биргаликда хал этиш ва бошка хукуклари киради.

Эр-хотиннинг мулкий муносабатлари икки гурухга булинади: а) шахсий мулкий; б) умумий мулки.

Шахсий мулкига (25-модда) никохга кадар узларига тегишли булган мол-мулкни, шунингдек, уларнинг хар бирининг никох давомида хадя, мерос тарикасида ёки бошка бепул битимлар асосида олган мол-мулки уларнинг хар бирининг уз мулки хисобланади. Бу мулклардан шахсан узлари фойдаланиш хукукларига эгадир ва бу мулклар булинмас мулклар хисобланади.

Эр-хотиннинг умумий мулкига (27-модда) никох давомида орттирган мулклари бирин номида булган автомашиналар, омонат кассасига куйилган мол-мулклар (пуллари) кириб, улардан тенг хукукда фойдаланишлари ва бу мулкларни булиш конун асосида амалга оширилади.

Эр-хотин уртасидаги никох оилавий муносабатлар конунда кузда тутилган асослар булган такдирдагина тухтатилиши мумкин (37-модда).

Никохни бекор килишни икки йул билан амалга оширилади.

1. Иш судда курилади

2.ФХДЁ органларида куриб чикилади

Эр-хотиннинг алохида яшаши канча вакт давом этса хам, юридик жихатдан улар уртасидаги никох тухтаб колмайди.

Никохдан ажратиш (38-модда) суд тартибида амалга оширилишида томонлардан бирини аризасига кура мол-мулк низоси булган такдирда, вояга етмаган болалари булган такдирда кулланилади.

Агар эр ва хотин узаро розилик билдирсалар, вояга етмаган болалари булмаса (42-модда), эр ёки хотин суд томонидан бедарак йуколган деб топилса,

Рухий касаллиги ва акли заифлиги сабабли суд томонидан муомилага лаёкатсиз деб топилса ФДХЁ томонидан никохлар бекор килинади.

Оила конунига кура ёш авлодни жисмонан соглом усишлари ва фойдали фаолиятга тайёрланишлари тугрисида гамхурлик килиш конун билан авволо оила зиммасига юклатилган. Демак фарзанд биринчи тарбияни уз оиласидан олади. Шундай экан оила узи нима?

Оила – никохланиш, болаларни тарбияга ва фарзандликка олиш, ака-укалар, опа-сингиллар ва бошка оила аъзолари уртасида вужудга келади. Бу муносабатлар энг улуг инсоний фазилатлар хисобланган мехр-окибат, севги-мухаббат, дустлик, узаро ёрдам, биродарлик ва х.к. ахлокий коидалар билан тартибга солинади.

Оиладаги муносабатлар ичида энг асосийси ота-она билан фарзанд уртасидаги муносабатдир. Бу муносабат фарзанд тугилиши билан вужудга келади. Лекин буни учун фарзанднинг насаби Конунда белгиланган тартибда расмийлаштирилиши лозим. Яъни болани тугилганлигидаги гувохномада боланинг отаси ва онаси белгилангандан сунг ота0она ва болалар уртасидаги хукукий муносабатлар келиб чикади.

Демак, боланинг тугилганлик тугрисидаги гувохномаси унда номлари курсатилганота-онадан у тугилганлиги тугрисидаги далилдир. Боланинг тугилиши конунга мувофик тасдикланмаган булса, бу нарса бола билан ота-она уртасидаги хукукий муносабатларнинг юзага келишига асос була олмайди.

Боланинг отаси билан хукукий муносабат вужудга келиши учун боланинг отаси белгиланиши лозим. Буни учун бола тугилгунгача ота-она конуний никохда булган булмаганлиги ахамиятлидир.

Агар боланинг ота-онаси бола тугилгунгача конуний никохдан утган булсалар, отани тасдиклаш учун никох гувохномаси кифоя килади. Оила кодекси 60-модда.

Агар ота-она бола тугилгунгача конуний никохдан утмаган булсалар ота ва онанинг ФХДЁга берган маризасига кура болани отаси белгиланади.

Айрим холларда болани отаси тан олмаган такдирда Конун она боланинг отасини тасдаклатиш учун судга мурожаат этиш хукукини беради. Оталикни тан олиш факти суд томонидан алохида йуллар билан аникланади. Бунда оталикни аниклашда куйидаги холатлар мавжуд булган холлардагина уйл куйилади.

1. Ота бола тугилгунгача она билан яшаган, буюмлар сотиб олиб берган булиши.

2. Оталикни ишончли тарзда тасдикловчи далиллар (хатлар, боланинг хужжатига ёздириб куйиш)нинг мавжудлиги.

Агар судга мурожаат этиш учун бундай далиллар, ашёлар булмаса, ота уз ихтиёри билан болани тан олмаса, суд тиббй экспертизасини утказишни тайинлаши мумкин. Суд оталикни тасдиклаб карор чикарган такдирда шу карорга кура ота белгиланади.

Суд хам отани тасдиклай олмаса ёки она отани тасдиклатиш учун судга мурожаат килмаса тугилишни кайд этиш дафтарида болани отасини фамилияси ёзиладиган жойга онанинг фамилияси ёзиб куйилади. Боланинг исми, фамилияси ва ота-онасининг кургазмасига асосан ёзилади.

Боланинг онаси билан хукукий муносабати онанинг конуний никохда булган булмаганлигидан катъи назар тугрикхонанинг берган маълумотномасига кура вужудга келади. Яъни болани онаси тугилганлик тугрисидаги гувохномада белгиланади.

Ота-она билан болалар уртасидаги шахсий хукукий муносабатларга куйидагилар киради:

1. Исм, ота исми ва фамилиясини танлаш хукуки.

2. Ота-онанинг уз болаларини тарбиялашга доир хукук ва бурчлари.

3. Болаларни ота-онадан тарбия олиш хукуки.

4. Ота-онани болалари номидан вакиллик килиш хукуки ва бурчлари.

5. Болаларнинг уз хукук ва манфаатларини химоя килиш хукуки.

Ота-оналар никохи бекор килингандан кейин хам болаларга доир хукук ва бурчларда тенгдирлар.

Боалга ота-онанинг розилги билан исм куйилади. Боланинг фамилияси ота-онанинг фамилиясидан олинади. Улар турли фамилияда булсалар икковини розилиги билан фамилия танланади. Никох бекор килинганди боланинг фамилияси узгартилмайди. Агар бола фамилиясини узгартириб олган ота ёки она билан колган булса шу фамилияни узгартирган ота-она боласини фамилиясини узгартириш учун, яъни узини фамилиясига утказив олиш учун васийлик органларига муржаат килиши мумкин. Буни иккинчи томонга бу маълум килинсада , унинг розилиги талаб этилмайди.

Ота-оналао болаларини воояга етгунча шахсан узлари тарбия этишга ва моддий таъминот билан таъминлаб туришга мажбурдирлар.

Агар ота-она алохида-алохида яшаётган булса бола ким билан яшашини аниклай олмасалар суддга мурожаат этадилар. Суд бу масалани хал этар экан, ота-оандан кайси бири бола тугрисида купрок гамхурлик килаётганлигини болани кайси бири билан яшашга мойиллигини болага шароит яратиб бериш имкониятларини хисобга олда. Агар бола 10ёшга тулган булса, суд унинг хам фикрини инобатга олади. Оила кодекси 68-модда.

Ота-она уз фарзандларини вакиллари хисобланади. Ота-она конуний вакил булиш билан бирга болаларни вояга етгунча тарбияламаса, моддий таъминот билан таъминламаса узининг жамиятга зид хулки билан бола тарбиясига салбий таъсир курсатса, алкоголлик ва гиёхвандлик билан шугулланиб бола тарбиясига совукконлик билан караса улар ота-оналик хукукларидан махрум этиладилар. Бунда ота-оналик хукукидан махрум килинган ота-она бола билан кариндошлик ришталарига асосланган барча хукукларини йукотади. Жумладан, ота-оналик хукукидан махрум булган ота-оналар болаларига мулкини мерос килиб колдира олмайдилар, болаларидан таъминот талаб килиш хукукидан махрум буладилар. Лекин ота-оналикдан махрум булиш болаларни моддий таъминот билан таъминлашдек бурчини бажаришдан махрум этмайди.

Ота-оналик хукукидан махрум этишлик муддатсиздир. Агар ота-она уз хулкини тузатса тугри йулга тушиб олган булса ота-оналик хукуки тикланиши мумкин. Лекин вояга етган фарзандлар ва бошкаларга фарзандликка бериб юборилган болалар бундан мустаснодир. Оила кодекси 79-82-моддалар.

Оила кодексининг 96-моддасига кура хар бир ота-она вояга етмаган болаларини ва вояга етган булсада мехнатга яроксиз, моддий таъминотга мухтож болаларини бокиши шарт. Бу мажбуриятини улар ихтиёрий бажаришлари лозим. Акс холда ота ёки онанинг судга берган аризасига кура суд томонидан мажбурий таъминот алимент ундирилади.

Алимент – оила аъзоларидан бирининг мехнатга яроксиз вояга етмаган оила аъзоларига берадиган таъминотидир.

Алимент вояга етмаган болалар учун бир ойлик иш хаки ва кушимча даромадларидар битта бола учун 25% , иккита бола учун 33%, учта ва ундан ортик болалар учун 50% микдорида белгиланади.

Агар ота-она алимент тулашдан уч ой мобайнида касддан бош тортсалар Узбекистон Республикаси Жиноят кодексининг122-моддаси билан жиноий жавобгарликка тортиладилар.

Болалар хам вояга етганларидан сунг ота-оналари хакида гамхурлик килишлари, кариганда мехнатга лаёкатсиз булганларида хам моддий хам маънавий озик беришлари озука беришлари лозим. Бу мажбуриятларни фарзандлар ихтиёрий амалга оширишлари керак. Фарзандлар бу мажбуриятларни бажармасалар ота ёки онанинг судга берган аризасига кура катъий суммада алимент ундирилади. Агар фарзандлар ота-оналарини бокишдан, яъни суд томонидан белгиланган алиментни тулашдан касддан буйин товласалар Узбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 123-моддаси билан жиноий жавобгарликка тортиладилар.

📎📎📎📎📎📎📎📎📎📎